ميگويم: محقق اردبيلى هم در شرح ارشاد مانند اين را گفته و گفته ظاهر اينست كه اثر واقعى دارد نه اينكه صرف توهم است و از اين رو در كسى كه از آن بى‌خبر است اثر كند و بى‌حقيقتى آن اينست كه جانور ساز نيست و جانور نما است كه خدا فرموده «بخيالش افتاد از جادوى آنها كه آنها ميشتابند، ٦٦- طه» با اينكه اين بحث اثر عملى ندارد، زيرا شكى نيست كه در هر صورت عقاب دارد، ديه دارد و غرامت هر خسارت كه جادوگر ببار آرد بعهده او است.

ابن حجر در فتح البارى «پس از تفسير چشم شورى» گفته: چشم با خوش آمدن آميخته بجسد بطبع خود ديده شده را دچار زيان سازد، و اين اثر بخشى بر برخى مردم مورد اشكال شده و گفتند چگونه چشم از دور بچشم خورده اثر كند، جواب اينست كه طبع مردم گوناگونست و بسا زهرى از چشم شور بوسيله هوا بچشم خورده اثر كند.

و از يك شور چشمى حكايت است كه چون چيزى را بينم و از آن خوشم آيد دريابم كه حرارتى از چشمم برآيد، و اين نزديك بوضع حائض است كه اگر دست در كاسه شير نهد آن را فاسد كند و اگر پاك باشد فاسد نكند، و اگر ببستان در آيد دست نزده بسيارى از پنبه‌ها فاسد شوند، و از اين بابست كه كسى بچشم درد كن نگرد و چشمش درد گيرد، و در برابر دهن ياوه دهن ياوه گيرد، ابن بطّال چنين گفته:

خطابىّ گفته: در حديث است كه چشم اثر دارد و اين گفته ماديين را باطل كند كه گويند جز آنچه حواس دريابند حقيقت ندارد.

ماذرى گفته: ماديين گفتند از چشم شور نيروى زهرناكى تراود و به چشم خورده رسد و او را بكشد يا فاسد كند مانند اثر كردن زهر از چشم افعى، و اثر كردن تنها از اين نيست بلكه بعقيده اهل سنت اثرش كار خداست كه هنگام برابرى با چشم شور شيوه او است، و آيا در اين ميانه مايه نهانى هم هست يا نه؟ بسا