و گفتند: يعنى براى اينكه اغوايم كردى چنين كنم، و معتزله اغواء به غى تاويل كنند يا بسبب سازى براى آن چون فرمان بسجده بر آدم و يا گويند منظور گمراه كردن او است از بهشت.

رازى در ١٩- ١٩٠ تفسيرش- گفته: اصحاب ما باين آيه دليل آوردند كه خدا تعالى بسا كافر را خواهد و او را از دين گمراه كند و از حق بگرداند بچند وجه.

يكم: ابليس مهلت خواست كه تا روز رستاخيز بماند با اينكه صريح گفت براى اين ميخواهد بماند كه آدميزاد را اغوا كند، و خدا باو آرى گفت و مهلت داد، و اگر خدا در اين دنيا صلاح مكلفان را ميخواست او را در اين مدت دراز مهلت نميداد و بر گمراه كردن آدمى قدرت نميداد.

٢- بزرگان پيغمبران و اولياء كوشا و در تلاشند براى ارشاد آدميان بدين حق و ابليس و خاندان و پيروانش در كوشش و تلاش براى گمراه كردن، و اگر مراد خدا ارشاد و هدايت بود بايد مرشدان بحق را بجا نهد و گمراهان را هلاك كند، و چون چنين نكرده ميدانيم گمراهى و كفر ميخواهد سپس گفته: در رد اشكال يكم معتزله دو راه آوردند يكم: از جبائى است كه گفت خدا تعالى براى آن بابليس اين مدت دراز مهلت داد كه ميدانست احوال مردم بر اثر وسوسه او در كفر و ايمان تفاوت نميكند، و ابليس هم كه نباشد كافر و گنهكار بى‌كم و كاست هستند، و چون چنين است او را مهلت داده.

دوم: ابى هاشم گفته دور نيست كه گويند وسوسه ابليس علت گمراهى نيست و موجب گناه نباشد تنها اثرى كه دارد اينست كه دورى از گناه و كفر را دشوار كند و اگر نبود آسانتر بود و اين خلاف كار حكيم نيست چنانچه دشوارى و شهوت آورد و كار مكلف را سخت كند، و اين دو پاسخ از اعتراض دوم هستند.

«هذا صِراطٌ عَلَيَّ مُسْتَقِيمٌ‌» چند تفسير دارد يكم، اخلاص راه بسوى منست‌