علماء اختلاف دارند كه ابليس از فرشته‌ها است از گروهى بنام جن يا اصلا فرشته نيست و هم در اينكه نام ابليس عربى است يا عجمى، ابن عباس، ابن مسعود ابن مسيب، قتاده، ابن جريج، زجّاج و ابن انبارى گفتند ابليس فرشته‌ايست از طائفه‌اى كه آنان را جن گويند، و نام او در عبرانى عزازيل است و در عربى حارث، و از دربانان بهشت بود و سرور فرشته‌هاى آسمان دنيا و پادشاه آن و پادشاه زمين و از همه فرشته‌ها كوشاتر و داناتر بود، و ميان آسمان تا زمين را اداره ميكرد، پناه بخدا از رانده شدن او.

گفتند: اينكه خدا فرموده از جن بود يعنى از گروه فرشته‌ها بنام جن، ابن جبير و حسن گفتند: يك چشم بهمزدن هم فرشته نبوده و او ريشه پريانست چنانچه آدم ريشه آدميان، عبد الرحمن بن زيد و شهر بن حوشب گفتند: از پريانى بود كه فرشته‌ها بر آنها پيروز شدند و يكى از آنها او را اسير گرفت و بآسمان برد بيشتر اهل لغت و تفسير گفتند: ابليس نام او شد براى اينكه از رحمت خدا سخت نوميد شد، و درست آنست كه امام نووى و جز او از ائمه اعلام گفتند كه او فرشته است و ابليس نامى است عجمى و استثناء در آيه متصل است زيرا گفته نشده كه جز فرشته فرمان سجده داشتند، و اصل در استثناء اينست كه از جنسى مستثنى منه باشد.

قاضى عياض گفته: بيشتر بر آنند كه او پدر پريانست چنانچه آدم پدر بشر است، و استثناء از جز جنس در سخن عرب شايع و فراوانست، خدا فرموده «علمى نداشتند جز پيروى گمان» و درست و گزيده همانست كه از نووى و هم‌قولان او گذشت، و از محمّد بن كعب قرظى است كه جن مؤمن باشند و شيطان كافر و اصل آنها يكى است.

و از وهب بن منبه پرسيدند جن چه باشند؟ و آيا بخورند و بنوشند و ازدواج‌