بكند و اين تشخيص خير اگر مطابق واقع باشد درست است و الهام است و از فرشته است، و اگر مخالف واقع باشد كه ظاهرى آراسته و دلفريب دارد و درونى تباه آن را مزخرف خوانند.

«شياطين» يعنى علماء كافر و سروران متمرد آنها وحى كنند و اشاره نمايند بدوستان و پيروانشان تا با شما ستيزه كنند در باره اينكه مردار حلال است، ابن عباس گفته: معناش اينست كه شياطين جن كه از ابليس و سپاه او است بدوستان آدمى خود وحى كنند و نهانى بدل آنها اندازند، و همين وسوسه است (٤: ٢٥٨ مجمع البيان).

«بسزاى اينكه مرا اغوا كردى» يعنى نوميد كردى از رحمت و بهشت، و گفته‌اند: يعنى با فرمان بسجده مرا از راه بدر بردى، و گفتند: يعنى مرا هلاك كردى بلعنت خود، و گفتند كه اين تعبير بر عقيده ابليس است كه جبرى مذهب است «و گفت: در كمين آنهايم تا آنها را از راه راست بگردانم و از دين حق ببرم، و از هر سو بدانها بتازم كه ممكن است گفتند يعنى از سوى دنياى آنها و از سوى آخرت و از سوى حسنات و سيئات از ابن عباس و ديگران و خلاصه اينكه من دنيا را براى آنها خوش نما كنم و از ندارى آنها را بترسانم، و بآنها بگويم نه بهشتى است، نه دوزخى و نه حسابى و آنها را از آنها باز دارم و بد كارى را نزد آنها دوست سازم و بدانشان تشويق كنم، و نگفت از سوى بالا بدانها بتازم چون راه نزول رحمت است و از آنجا راه ندارد و نه از زير پا چون هراس آور است.

و گفتند: از برابر و سمت راست يعنى از آن سو كه بينند و از پس و سمت چپ يعنى از آن سو كه نبينند، و از ابى جعفر ٧ روايت است كه آمدن از برابر يعنى كار آخرت را بر آنها سبك سازم و آمدن از پس سر يعنى آنها را بجمع مال و منع حقوق وادارم تا براى وارثان پس انداز كنند، آمدن از سوى راست تباه كردن امر دين است بوسيله خوش نما كردن گمراهى و شبهه سازى و آمدن از سمت چپ تشويق بلذات‌