گفته قتاده گفته: بحيره و سائبه است و عكرمه گفته: گوش شكافتن چهارپايانست گفتند: اينست كه از مال خود بهره‌اى براى جز خدا نهند چنانچه خدا فرمود: «پس گفتند: اين براى خداست بپندار آنها و اين براى شريكان ما» و بهتر سخن قاضى است و شركت در فرزند را گفتند: دعوت بزنا است يا اينكه نام فرزند را عبد اللات و عبد العزى نهند يا فرزندان خود را بكيش باطل كشند يا آنها را بكشند و زنده بگور كنند، يا وادارند شعرهاى هجو و دشنام حفظ كنند يا آنها را بكشت و كشتار و پيشه‌هاى بد و پست وادارند، و بطور كلى هر پرورشى از فرزند كه او را بكار زشت كشاند در آن داخل است.

«وَ عِدْهُمْ‌» بدان كه مقصود شيطان تشويق بعقيده و كار باطل و نفرت دادن از عقيده و كار درست است، و تشويق منوط بنمودن بى‌زيانى و بودن سود كلانست و نفرت آوردن به نمودن بى‌سودى و بودن زيان بزرگ در چيزيست بنا بر اين گوئيم چون شيطان بگناه خواند ناچار بايد آن را بى‌زيان جلوه دهد و آن نشود مگر اينكه گويد: نه معاديست، نه بهشتى، نه دوزخى، نه زندگى پس از زندگى در اين جهان، و از اين قرار در گناه زيانى نيست.

و از آن پس وانمود كند كه اين كار لذت و شادى فراوان دارد و چون زندگى همين چند روزه در اين جهانست از دست دادن كامجوئى و خوشى زيانى فراوان است و راه نفرت بار كردن عبادت بدو چيز است.

١- اينكه بهشت و دوزخ و ثواب و كيفرى وجود ندارد.

٢- اين عبادتها نه براى عابد سود دارند و نه براى معبود و كارى بيهوده و عبث محض باشند و چون از آن پرداخت گويد: مايه رنج و محنتند و اين خود بزرگترين زيانست، اينها كليات اشتباهكارى شيطانست و جمله «وعدهم» شامل همه آنها است.

مفسران گفتند: نويدش اينست كه بهشت و دوزخى نيست، يا پس انداختن توبه. يا شفاعت بتها، يا نژادها يا برگزيدن نقد به نسيه، و اينها بسيارند و همه در