باشد در نهايت زشتى و هراسناكى و اين تشبيه بيك امر خيالى است مانند تشبيه بسيار زيبا بفرشته، و گفتند شياطين مارهاى زشت هراسناكى هستند كه يال دارند و شايد براى آن شيطان نام دارند.

و گفته: در- ٢: ٢٤٦- كه «الشياطين» عطف است به «الريح» و «كُلَّ بَنَّاءٍ وَ غَوَّاصٍ‌» بدل از آنست «و ديگران كه در زنجيرند با هم» ديوان را دو دسته كرده يكى بر سر كارهاى دشوار چون ساختمان و غواصى و ديگرى نافرمان و در زنجير گران تا كار بد نكنند، و شايد تن آنها شفاف و سخت بوده و ديده نميشدند، و در بند كردن آنها ممكن بوده، و اقرب اينست كه اين مثلى اينست براى جلوگيرى از شر آنان كه گويا مانند زندانى در زنجيرند و كند.

رازى- ٢٦: ٢١٠ و ٢١١- تفسيرش گفته: در اينجا يك بحث است و آن اينست كه اين آيات دلالت دارند بر اينكه ديوان توانائى بزرگى دارند و با آن ساختمانهاى سخت سازند كه آدمى نتواند و بتك درياها روند و جواهر آرند و سليمان براى دفع شرشان نياز داشت كه آنها را در بند كند.

و معترض را رسد كه گويد تن اين ديوان كثيف است يا لطيف و اگر كثيف باشد بايد هر چشم درست آنها را ببيند، زيرا اگر روا باشد كه با تن كثيف آنها را نبينيم رواست در بر ما كوههاى بلند، آوازهاى هولناك باشد و آنها را نبينيم و نشنويم، و اين پذيرش سفسطه است و اگر اجسام آنها لطيف و نازك باشند نميشوند نيرومند باشند و بايد از هم بپاشند و دريده شوند بر اثر وزش بادهاى تند يا فورا بميرند و نميشود آنها را آيات نيرومند دانست.

و بعلاوه اگر پرى و ديو چنين نيروئى دارند چرا در زمان ما علماء و زهّاد را نميكشند و خانه مردم را ويران نميكنند با اينكه مسلمانها در لعن و دشمنى با آنها اصرار دارند، و چون چيزى از اينها دريافت نشود دانستيم كه قول باثبات جن و شياطين سست است.

و بدان كه اصحاب ما روا دارند جسم آنها كثيف باشد و ما آنها را نبينيم، و نيز