١- آنچه نقل است كه شياطين در زمان سليمان ٧ كارهاى سخت ميكردند چنانچه خدا از آنها حكايت كرده كه «ميساختند براى او هر چه ميخواست از محاريب و تماثيل و كاسه‌ها چون حوضها و ديگهاى پابرجا» و جوابش اينست كه خدا در زمان سليمان آنها را تنومند كرده بود و توانا.

٢- همين آيه «يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطانُ مِنَ الْمَسِ‌» صريح است در اينكه ديوانگى از اثر شيطانست و مس او سبب آنست و جوابش اينست كه شيطان بوسوسه او را مس كند و آزار دهد تا غش كند چنانچه در باره ايوب فرموده «راستى مرا مس كند شيطان برنج و شكنجه» و همانا غش بهمراه اين وسوسه پديد گردد، ناچار غش كند بهمراه اين وسوسه چنانچه ترسو در جاى تنها هراس كند.

و بدين معنا اين خبط در فضلا كامل و صاحبان حزم و خرد يافت نشود، و همانا در كسى كه مزاجى كاسته و خللى در مغز دارد برآيد، اين خلاصه سخن جبائيست در اينجا.

قفال وجه ديگرى آورده و آن اينست كه اين تعبير هم‌نفسى با مردم است كه غش را بشيطان و جن وابندند و نيز چون خواهند چيزى زشت سازند بشيطانش بندند چنانچه خدا فرموده «گلش مانند سرهاى شيطانها است».

و طبرسى- قد- در (٢: ٣٨٩ مجمع) گفته: اين تعبير از راه تشبيه است، زيرا شيطان در واقع آدمى را بغش نيندازد ولى كسى كه خلط سوداء بر او غلبه كند و ناتوان باشد بسا شيطان چيزهاى هراسناكى بخيالش آورد و او را وسوسه كند و خدا او را بغش اندازد و آن را بر سبيل مجاز بشيطان وابندند چون همراه وسوسه او باشد اين از جبائى است.

و گفته‌اند رواست غش در برخى مردم كار شيطان باشد نه در همه، از ابى هذيل و ابن اخشيد است، گفتند: چون ظاهر قرآن بر آن گواه است و در