و أيضا عموم خلايق به واسطه شدت اتصال به اين صورت جسمانى و كمال اشتغال بدين پيكر هيولانى چنان شده‌اند كه خود را از آن بازنمى‌دانند و امتيازى نمى‌توانند و فى المثنوى المولوى قدس سره من افاداته:

اى برادر تو همان انديشه‌اى‌		مابقى تو استخوان و ريشه‌اى‌
گر گل است انديشه تو گلشنى‌		ور بود خارى تو هيمه گلخنى‌

پس بايد بكوشى و خود را از نظر بپوشى، بر ذاتى اقبال كنى و به حقيقتى اشتغال نمايى كه درجات موجودات همه مجالى اويند و مراتب كاينات همه مرائى كمال او و بر اين نسبت چندان مداومت نمايى كه با جان تو درآميزد و هستى تو از نظر تو برخيزد و اگر به خود روى آورى، روى به او آورده باشى و چون از خود تعبير كنى، تعبير از او كرده باشى‌[١].

گر در دل تو گل گذرد گل باشى‌		ور بلبل بى‌قرار بلبل باشى‌
تو جزوى حق كل است اگر روزى چند		انديشه كل پيشه كنى كل باشى‌

\*\*\*

زآميزش جان و تن تويى مقصودم‌		وزمردن و زيستن تويى مقصودم‌
تو دير بزى كه من برفتم زميان‌		گر من گويم زمن تويى مقصودم‌

\*\*\*

كى باشد كى لباس هستى شده شق‌		تابان گشته جمال وجه مطلق‌
دل در سطوات نور او مستهلك‌		جان در غلبات شوق اومستغرق‌[٢]

مادام كه آدمى به دام هوى و هوس گرفتار است، دوام اين نسبت از وى دشوار است، اما چون آثار جذبات لطف در وى ظهور كند و مشغله محسوسات و معقولات را از باطن وى دور، التذاذ به آن غلبه كند. بر لذات جسمانى و راحات روحانى، سختى مجاهده از ميانه برخيزد و لذت مشاهده در جانش آويزد، خاطر از مزاحمت اغيار بپردازد و زبان حالش بدين ترانه ترنم آغازد:

اى بلبل جان مست ز ياد تو مرا		وى مايه غم پست ز ياد تو مرا
لذات جهان را همه در پا فكند		ذوقى كه دهد دست ز ياد تو مرا

چون طالب صادق، مقدمه نسبت جذبه را كه التذاذ است بنياد كرد، حق سبحانه در خود باز يابد، مى‌بايد كه تمامى همت را بر تربيت و تقويت آن گمارد و از هرچه منافى آن است خود را باز دارد و چنان داند كه اگر فى المثل عمر جاودانى صرف آن نسبت كند، هيچ نكرده باشد و حق آن كما ينبغى به جاى نياورده‌[٣].

بر عود دلم نواخت يك زمزمه عشق‌		زان زمزمه‌ام زپاى تا سر همه عشق‌
حقا كه به عهدها نيايم بيرون‌		از عهده حق گزارى يك دمه عشق‌[٤]

آرى، نفس احتياج به تأديب، تهذيب، تعنيف و ترغيب دارد، احتياج دارد به آداب الهى مؤدب گردد، نيازمند است از تمام آلودگى‌ها پاك شود، ضرورت دارد او را به اجبار وادار به حركت در مسير حق كرد و با توجه دادنش به آيات و رواياتى كه در آن‌ها به نيكوكاران وعده سعادت ابدى داده شده، او را ترغيب و تشويق به كار خير وعمل صالح كرد. او موجودى است الهى، تا مى‌توان بايد وى را به عشق حق و اجراى دستورهاى الهى واداشت و بايد توجه كرد كه غرائز و اميال و شهوات‌

[١] -لوايح: ٢٢.

[٢] -ابو سعيد ابوالخير.

[٣] -لوايح: ٢٢.

[٤] -ابو سعيد ابوالخير.