عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ٢٦٤ - لذت و الم نفس

كم‌ترين زيان به لذات عقلى نرساند و بلكه تقويت و مساعدت هم كند به آن لذات توجه كنند و الا رها كرده و لذات عقلى را اختيار نمايند.

اين نكته نيز معلوم باد كه طبقه اول نفوس كه محكوم ومجذوب محسوساتند، ممكن است اگر لذات حسى با وهمى معارض شود لذات حس را مقدم دارند، ليكن اگر باز لذات حسى با لذات عقلى معارضه كند، عقلى را اختيار كنند و آن نفوس در اين صورت عالى‌تر از نفوس متوسطه شوند و از صلحا و سعداى عالم محسوب گردند و اگر لذات حسى را بر عقلى مقدم شمرند در اين صورت آن‌ها از معنى انسانيت محروم و حيوان بلكه پست‌تر از حيوانند كه:

[أولئك كالأنعام بل هم أضل‌][١].

آنان مانند چهارپايانند بلكه گمراه‌ترند.

اما طبقه دوم يعنى نفوس متوسطه، نيز ممكن است توفيق يافته هنگام تعارض لذات وهمى با عقلى، عقلى را اختيار كنند و از لذت وهمى در اين حال صرف‌نظر كنند و آن را فداى لذت عقلى سازند، در اين صورت آن نفوس متوسطه در طبقه عالى داخل شده با نفوس عاليه انبيا و اولياى حق مشابهت و رفاقت يابند:

و حسن أولئك رفيقا][٢].

و اگر گاه تعارض لذات وهمى با عقلى اوهام و خيالات را اختيار كنند و مغرور امور بى‌ثبات و باطل‌الذات شوند، آنان از فيض عقبى محروم و از سعادت حقيقى دور افتاده و از نفوس شياطين بلكه شيطان انسى آن‌ها هستند و با شياطين متحد و محشور شوند و به شقاوت و ظلمت نفس گرفتار آيند.

[١] -اعراف( ٧): ١٧٩.

[٢] -نساء( ٤): ٦٩.