و بدان كه مبادى سير كه از آنجا حركت بايد كرد، آفاق و انفس است و سير استدلال از آيات هر دو يعنى از حكمت‌هايى كه در هر ذره از ذرات هريكى از اين دو عالم يافته شود، بر عظمت و كمال مبدع هر دو تا، مشاهده نور ابداع او در هر ذره كرده شود.

[سنريهم آياتنا في الآفاق و في أنفسهم حتى يتبين لهم أنه الحق أ و لم يكف بربك أنه على كل شي‌ء شهيد][١].

به زودى نشانه‌هاى خود را در كرانه‌ها و اطراف جهان و در نفوس خودشان به آنان نشان خواهيم داد تا براى آنان روشن شود كه بى‌ترديد او حق است. آيا كافى نيست كه پروردگارت [با ظاهر كردن حقايق و دلايل‌] بر همه چيز گواه است [كه تنها او آفريننده و بى‌نياز است و غير او مخلوق و از هر جهت نيازمند به اوست.]؟

تفكر، اسباب را به حق قائم ديدن است و فاضل‌ترين اعمال، فكرت است و ورع، بدان كه هركه را سخن نه از سر حكمت است آن عين آفت است و هركه را خاموشى نه از سر فكرت است، آن همه شهوت و غفلت است و هر نظر كه نه از سر عبرت است آن همه لهو و ذلت است.

تفكر كن ببين تا از كجايى‌		درين زندان ببين بهر چرايى‌

عقل و فكر در روايات‌

كان أميرالمؤمنين ٧ يقول: أصل الإنسان لبه وعقله دينه ومروته حيث يجعل نفسه والأيام دول والناس إلى آدم شرع سواء[٢].

اميرالمؤمنين ٧ مى‌فرمود: بنيان و ريشه انسان مغز اوست و دليل عاقل بودنش انتخاب دين حق و تكميل ايمان به انجام دستورات الهى است و مروت و مردانگى‌اش به طبع بلند و چشم‌پوشى و وفا به عهد و خصوصيات عالى انسانى است، دنيا و هرچه در آن است، قابل انتقال از اين انسان به آن انسان است و آنچه از دست رفتنى است نمى‌تواند باعث عزت و شرف باشد و مردم نسبت به حضرت آدم از نظر حسب و نسب مساويند.

هرگز حسب و نسب نمى‌تواند مايه فخر و مباهات گردد، افتخار فقط به واقعيت‌ها و حقايق باقيه است.

عن الصادق جعفر بن محمد ٨ قال: خمس من لم يكن فيه لم يكن فيه كثير مستمتع قيل: وما هن يابن رسول الله قال: الدين والعقل والحياء وحسن الخلق وحسن الأدب، وخمس من لم يكن فيه لم يتهنأ العيش: الصحة والأمن والغنى والقناعة والأنيس الموافق‌[٣].

امام صادق جعفر بن محمد ٨ فرمود: پنج چيز است كه اگر در هركس نباشد، بهره زيادى نخواهد برد. گفته شد: چيست اى پسر رسول خدا؟ فرمود:

[١] -الأمالى، شيخ صدوق: ٢٤٠، مجلس ٤٢، حديث ٩؛ بحار الأنوار: ١/ ٨٢، باب ١، حديث ٢.

[٢] -الأمالى، شيخ صدوق: ٢٤٠، مجلس ٤٢، حديث ٩؛ بحار الأنوار: ١/ ٨٢، باب ١، حديث ٢.

[٣] -بحار الأنوار: ١/ ٨٣، باب ١، حديث ٣.