عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ٢٦٢ - لذت و الم نفس

معلوم شد لذت و الم ادراك ملايمات و ناملايمات است و ادراك انسان بر سه مرتبه كلى قسمت شود: ادراك حسى، خيالى و وهمى، عقلى.

پس مراتب لذت و الم نيز بر اين سه قسمت خواهد بود:

لذت و الم حسى: كه از ورود كيفيات محسوسه بر قواى حسى حاصل آيد، مانند ذائقه به شيرينى و باصره به سبزه و گل و لامسه از ملموس و شامه از عطر و سامعه از صوت خوش و الم هريك ضد آن.

لذت و الم خيال و وهم: خيال، به اميدوارى‌هاى خوشى و تخيل آن و آرزوهاى نيكو لذت بردن و وهم به غلبه و سرورى يافتن و نام نيكو و شهرت و معروفيت و قبول عامه و يا جهانگيرى و فاتح و غالب بر خصم بودن.

لذت عقلى: كه مخصوص نفس ناطقه قدسيه و نفس كليه الهيه است عبارت از ادراك حق و نيل به حق و درك حقايق اشياء چنان كه هستند و خصوص معرفت به حق اول و مشاهده حسن مطلق نامتناهى الهى است و التذاذ به اطاعت و عبوديت او و فكرت در اوصاف جلال و جمال و قدرت و حكمت و رحمت نامنتهاى او و استغراق در شهود.

و بايد دانست كه نفوس برحسب انتخاب اين سه مرتبه از لذت و الم بر سه قسمت شوند.

نفوس دانيه: مردمى كه مطمح نظر و غايت همتشان درك لذات حسيه است تا آن حد كه اگر لذات حسى آن‌ها معارض لذت وهم و خيال شود لذت حسى را ايثار كرده و مقدم دارند.

مثلا اگر در مجلسى كه لذات پنج حس ظاهر آن‌ها مهياست دعوت شوند، هرچند شرافت و آبرو و شؤون آن‌ها كه لذات وهم و خيال است به كلى بر باد رود، بدان مجلس عشق و جاذبه لذات حسى، آن نفوس را توان كشيد.