روم / ٨: «أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ ما خَلَقَ اللهُ السَّماواتِ وَالأَْرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلاّ بِالْحَقِّ وَأَجَل مُسَمًّى وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النّاسِ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَكافِرُون».

آيا با خويشتن نينديشيده‌اند كه خدا آسمانها و زمين و مابينشان را جز به حق و براى مدّت معيّن نيافريده است و همانا بسيارى از مردم به ديدار پروردگارشان كافر ميباشد.

مفسّران گفته‌اند فِي أَنْفُسِهِمْ متعلّق تفكّر نيست؛ گاهى در آياتى كه در آنها «اَوَلَم يتفكّروا فى خلق السموات» آمده است؛ متعلَّق تفكّر، آفرينش آسمانها و زمين است ولى در اين آيه، متعلَّقِ تفكّر، مطلب بعدى ست.

يعنى وقتى حواسشان جمع است و پيش خود و در دل مى‌انديشند و كلاه خود را قاضى مى‌كنند. ذكر أَجَل مُسَمًّى هم بعد از «بِالْحَق» نكته‌اى دارد: اگر جهان همين كه هست باشد با توجّه به اجل معيّن و پايان پذيرى آن، و اينكه عوامل طبيعت موجب تزاحم و خاتمه يافتن عمر است؛ لازمه‌ى آن بطلان خلقت است و آيا نزد خود نينديشيده‌ايد كه خدا كار باطل انجام نمى‌دهد؟ و در ذيل آيه مى‌فرماى: «».وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النّاسِ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَكافِرُون».

با اينكه جا دارد همه بينديشند و به اين نتيجه برسند كه آفرينش باطل نيست و بنابراين معاد در بين است، امّا بيشتر مردم، شگفتا نمى‌انديشند تا دريابند ديدار خدا حقّ است.

ص / ٢٧: «وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأَْرْضَ وَمابَيْنَهُما باطِلاً ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنَ‌النّار».

آسمانها و زمين و آنچه را بين آنهاست بيهوده نيافريده‌ايم؛ اين پندار كسانى‌ست كه كافرند؛ پس واى بر آنان كه كافرند از دوزخ.

سياق آيه و قرائن صدور ذيل آن، روشن مى‌كند كه در مقام اثبات معاد است.

دخان / ٣٨و٣٩: «وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَْرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلاّ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُون».

بعد از ذكر قول مشركان و كافران كه مى‌گويند: «إِنْ هِيَ إِلاّ مَوْتَتُنَا الأُْولى وَما نَحْنُ بِمُنْشَرِين» يعنى پس از مرگ زنده نخواهيم شد؛ مى‌فرمايد: