حضورى خالص باشد ولى بعد پيامبر، خود از آن، تفسير حصولى كند، چنانكه ما گاه احساس ترس مى‌كنيم و با علم حضورى آنرا مى‌يابيم و بعد از آن مفهومى مى‌گيريم كه از سنخ علم حصولى ست.

پرسش: آيا پيامبران، همه‌ى حقايق عالم را با وحى درك مى‌كنند يا تنها برخى را؟

آنچه اقتضاء اين برهان و ساير ادّله‌ى وحى و نبوّت است؛ اينست كه هر شناختى كه در راه تكامل حقيقى انسان ضرورت دارد و از راه عقل تأمين نمى‌شود بايد از راه وحى تأمين گردد.

مقتضاى اين برهان، بيش از اين نيست امّا، «نفىِ ماعدا» هم نمى‌كند؛ يعنى ممكن است چيزهايى را نيز كه مورد احتياج بشر نيست، خداوند تفضّلاً از طريق وحى به پيامبر القاء كند. آنچه از طريق وحى در اختيار انسانها قرار مى‌گيرد بى‌گمان، مسائل محدودى‌است امّا مرز آنچه خود پيامبران با وحى در مى‌يافتند، از جاى ديگرى بايد ثابت شود: در اين زمينه، از روايات و آيات، برداشتهاى گوناگونى شده است: از برخى آيات و روايات، از يكسو، استظهار مى‌شود كه دانش پيامبران محدود به موارد خاصّى ست؛ و از سوى ديگر، از برخى آيات و روايات ديگر (و بويژه روايات)، استظهار مى‌گردد كه نه تنها پيامبران، بلكه در ميان جز آنها نيز، كسانى وجود دارند كه «علم ما كان و ما يكون» دارند. از جمله در مورد سلمان فارسى رضى الله عنه.

اين بحث، جوانب مختلفى دارد كه نمى‌توان به همه‌ى آنها پرداخت، آنچه مناسب اينجاست اين است كه در قرآن، دسته‌اى از آيات مى‌فرمايد: علم غيب، ويژه‌ى خداست:

نمل / ٦٥: «قُلْ لا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَْرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ الله».

بگو هيچكس در آسمانها و زمين غيب نمى‌داند، جز خدا.

از سوى ديگر، آياتى نيز هست كه مى‌فرمايد كسانى علوم غيبى داشته و به ديگران هم اطّلاع مى‌داده‌اند مثلاً از معجزات حضرت عيسى(عليه السلام) اين بود كه مى‌فرمود:

آل عمران / ٤٩: «أُنَبِّئُكُمْ بِما تَأْكُلُونَ وَما تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُم».

شما را از آنچه مى‌خوريد و آنچه در خانه‌هاتان مى‌انباريد، آگاه مى‌كنم. در پاسخ اينكه اين دو دسته آيات را چگونه بايد با هم جمع كرد، مى‌توان گفت:

كلمه‌ى «غيب» كه به معناى «نهان» است، در چند مورد بكار مى‌رود كه در هر مورد خصوصيّتى دارد و به جهتى و لحاظى، به آن اطلاق مى‌گردد:

ـ گاه غيب يعنى آنچه كه از حواسّ ما پنهان است؛ طبعاً اين ديك معناى نسبى‌است ممكن است چيزى را چشم يكى ببيند و چشم ديگرى نبيند: چيزهاى آنسوى كره‌ى زمين براى ما غيب و براى ساكنان آنجا، شهادت است.