معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٣٨٨ - ١ ـ شناخت

ما آدمى را از نطفه‌اى آميخته (از عناصر گوناگون) آفريديم؛ (سپس) آزموديمش پس او را شنوا و بينا ساختيم.

پس از ذكر آفرينش آدمى از نطفه‌ى آميخته، به حكمت اين آفرينش و هدف آن كه مورد آزمايش قرار گرفتن اوست، اشاره مى‌كند. يعنى بر سر چند راه قرار مى‌گيرد تا زمينه براى «ابتلاء» و انجام مسئوليت وى، فراهم گردد. و سپس مى‌فرمايد: به او توانِ ادراك داديم؛ او را شنوا و بينا آفريديم.

با توجّه به ربط اين كلمات، در مى‌يابيم كه براى «ابتلاء»، سمع و بصر لازم است؛ [انتخاب سمع و بصر در ميان انواع ادراك‌هاى انسان، به دليل اهميّت و وسعت اين دو حسّ، در شناخت است]؛ به هر حال، اين نكته از آيه برآمد كه: براى اينكه انسان مورد آزمايش قرار گيرد، و هدف آفرينش وى در اين جهان تأمين شود، بايد داراى قدرت شناخت باشد.

نحل / ٧٨: «وَاللهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَْبْصارَ وَالأَْفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُون».

خدا شما را از شكم مادرانتان برآورد در حاليكه هيچ چيز نمى‌دانستيد؛ (امّا) در شما چشم و گوش و دل آفريد (تا شناخت پيدا كنيد) باشد كه سپاس گذاريد.

در اينجا چند بحث مطرح است:

١ ـ آيا انسان پيش از ولادت هيچ دانشى ندارد؟

٢ ـ آيا اين مطلب در مورد همه‌ى انسانها كليّت دارد؟

٣ ـ آيا علم، تنها از اين سه راه [چشم و گوش و دل]حاصل مى‌گردد؟

٤ ـ اگر منحصر به اين سه نيست، ذكر تنها اين سه مورد، به چه سبب بوده است؟

٥ ـ نيز، در مورد سمع و بصر، آيا منظور تنها اندام اين دو حسّ است يا قوّه‌ى بينائى و شنوايى؟

٦ ـ چرا سمع را مفرد و ابصار را جمع آورده است؟

٧ ـ منظور از فؤاد چيست؟ و...

چنانكه مشاهده مى‌شود مباحث بسيار است و در حوصله‌ى اين مقال، پاسخ به همه، نمى‌گنجد؛ اجمالاً در مورد ذكر سمع و بصر و فؤاد مى‌گوييم كه در مقام حصر نيست بلكه از جهت اهميّت آنهاست و امّا اينكه آيا آدمى پيش از تولّد، هيچ دانشى داشته است يا نه؟ مربوط مى‌شود با چند بحث فلسفى: