بنابراين، گرچه ارزشهاى اخلاقى مفاهيمى‌است كه در رابطه با فعل اختيارى انسان مطرح مى‌گردد و از اين ديدگاه، نبايد با موجودات غير مختار، مورد مقايسه قرار گيرد ولى به لحاظ نتايج واقعى اين ارزشها و حصول كمالات حقيقى براى انسان، باز مقايسه درست است.

نتيجه اينكه: از ديدگاه واقعى، انسان در آغاز وجود نسبت به حيوان و جماد و نبات استعدادها و بهره‌هاى تكوينى بيشترى دارد امّا يك ويژگى نيز دارد و آن اينكه در پاندولى در حال نوسان است: مى‌تواند از اين بهره‌ها و كمالات در دراز مدت و در نهايت امر، خود را كاملتر كند و از همه‌ى موجودات فراتر رود و نيز مى‌تواند كمالات خويشتن را از دست بدهد و به جايى برسد كه از حيوانات نيز پست‌تر شود و آنجاست كه مى‌گويد:

نبأ / ٤٠: «يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُرابا».

پس آيات، گاه انسان را با توجّه به افعال اختيارى او و ارزشهاى اخلاقى‌اش مورد ستايش قرار مى‌دهد و گاه مورد نكوهش. آنهايى كه داراى مراتب عالى مى‌شوند به مغفرت و رحمت و جوار الهى مى‌رسند:

قمر / ٥٥: «فِي مَقْعَدِ صِدْق عِنْدَ مَلِيك مُقْتَدِر».

تا جوار الهى بالا مى‌روند، به تعبير بهترى كه قرآن از قول همسر فرعون نقل مى‌كند:

تحرير / ١١: «رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّة».

كه بنا به مبانى اعتقادى ما، اين قرب (عند) جسمانى نيست. اين مقام همسايگى خداست و در اين مرتبه، فرشتگان خدمتگزاران اويند، به استقبال او مى‌آيند و به او خوش آمد مى‌گويند:

زمر / ٧٣: «سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوها خالِدِين».

نيز مى‌توان چندان تنزّل يابد كه «شرّ الدّواب» گردد. از هر كرم و ميكروبى، پست‌تر!

اعراف / ١٧٩: «لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالاَْنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُون».

انفال / ٢٢: «إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُون».

حج / ٤٦: «فَإِنَّها لا تَعْمَى الأَْبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُور».