سپس بر عرش برآمد تا جهان را كارگردانى كند. شايد بتوان از اين آيه يارى جست و استظهار كرد كه معناى اين عرش، نه موجودى است كه خدا بر آن قرار گيرد زيرا خدا ـ جلّ شأنه ـ جسمانى نيست. پس اين يك تعبير كنايى است از مقام ربوبيّت. بهرحال اين يك احتمال است. تعبير «اسْتَوى عَلَى الْعَرْش» در هفت مورد آمده است؛ از جمله:

اعراف / ٥٤: «إِنَّ رَبَّكُمُ اللهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَْرْضَ فِي سِتَّةِ أَيّام ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْش».

همانا خداى شما «الله» است؛ آنكه آسمانها و زمين را در شش روز آفريد سپس بر عرش برآمد.

احتمال ديگر اين است كه عرض نام مخلوق خاصّى باشد، و مؤيّد آن هفت مورد ديگر است كه خدا، با تعبير «رَبُّ الْعَرْش» توصيف مى‌شود؛ از جمله:

توبه / ١٢٩: «فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُلْ حَسْبِيَ اللهُ لا إِلهَ إِلاّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَهُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيم».

اگر برگشتند و به تو پشت كردند؛ بگو خدا مرا بسنده است (همانكه) جز او خدايى نيست؛ بر او پشتگرمى و تكيه دارم و او پروردگار عرش سترگ است.

از ظاهر آيه چنين بر مى‌آيد كه عرش موجود است كه خدا ربّ اوست؛ اين استظهار و مددجويى از آيه، در اينجا بعيد نيست. گرچه به اين ظاهر نيز چندان تكيه نمى‌توان كرد چون در برخى آيات ديگر، «ربّ» به اسم معنى نيز اضافه شده است: چنانكه در تعبير ربّ العزّه؛ چنين نيست كه «عزّت» موجود و پديده‌اى است و خدا ربّ اوست؛ بلكه ربّ در اينجا بمعنى دارنده و صاحب است: دارنده عزّت. در اينجا نيز مى‌تواند رب العرش به معنى صاحب ملك و تدبير باشد؛ امّا آيه روشنترى نيز هست:

غافر / ٧: «الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَه».

آنانكه عرش را بر مى‌دارند و آنان كه اطراف آن هستند. در اين آيه، بعيد است بگوييم عرشى كه حاملين و اطرافيانى دارد؛يك تعبير كنايى است از مقام ربوبيّت و ظاهر آنست كه در اين آيه، عرش موجودى است حقيقى؛ چنانكه در اين آيه نيز:

الحاقّه / ١٧: «وَيَحْمِلُ عَرْشَ رَبِّكَ فَوْقَهُمْ يَوْمَئِذ ثَمانِيَة».

عرش پروردگارت را در اين روز هشت تن فراز مردم بر مى‌دارند. هر چند اگر دليل قاطعى مى‌داشتيم، اين تعبيرات قابل تأويل مى‌بود، امّا ظاهر آيه، همين است.

اين احتمال نيز بعيد نيست كه در اين آيات، عرش موجود حقيقى است و در آيات ديگر، تعبير كنايى؛ هر چند اين احتمال خالى از تكلّف نيست.

نتيجه: سه احتمال در اينمورد وجود دارد: