معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ٢٤ - طرحها
مسائل انسانى را از راه تدبير و تربيت الهى نسبت به انسان مورد بحث قرار دهيم. بدين ترتيب، سيستم منسجمى از معارف به دست مىآيد كه هم محور اصلى آنها اصالت حقيق دارد و هم حلقههاى آن داراى پيوند و ترتيب روشنى مىباشد.
بر اين اساس مىتوانيم نظام معارف قرآنى را به صورت زير در نظر بگيريم:
١ ـ خداشناسى ـ كه شامل مباحث شناخت خدا و توحيد و صفات و كليات افعالى الهى مىشود.
٢ ـ كيهانشناسى ـ كه شامل مباحث آفرينش جهان (زمين و آسمانها و ستارگان) و پديدههاى جوّى (رعد، برق، باد، باران و...) پديدههاى زمينى (كوهها، درياها و...) مىشود و ضمناً عرش و كرسى و فرشتگان و جنّ و شيطان نيز مورد بحث قرار مىگيرند.
روشن است كه بعد از بحث از كليات افعال الهى ـ كه در بخش اول انجام مىگيرد ـ نوبت به تفاصيل افعال (خلق و تدبير) مىرسد و طبيعى است كه بحث از آفرينش جهان، مقدم بر آفرينش انسان است.
٣ ـ انسانشناسى ـ كه شامل مباحث آفرينش انسان، ويژگيهاى روح، كرامت و شرافت انسانى، مسئووليّت و شرايط آن (آگاهى ـ قدرت عمل ـ اختيار)، ابعاد مختلف وجود انسان، سنّتهاى الهى در تدبيرات فردى و اجتماعى، معاد و سرنوشت نهايى بشر مىشود.
در اين بخش روشن مىگردد كه زندگى دنيا مقدمهاى براى آخرت و مرحلهاىست كه انسان بايد با انتخاب خود، راه سعادت را برگزيند و سرنوشت نهايى خود را بسازد و تدبيرات الهى در اين جهان بر محور تأمين انتخاب (ابتلاء و آزمايش) دور مىزند.
٤ ـ راهشناسى ـ كه شامل مباحث شناختهاى عادى (انواع علم حضورى و حصولى متعارف) و غير عادى (الهام و وحى) مىشود و مسألهى «نبوت» و ضرورت بعثت انبياء، و هدف آن، و نيز مقامات ايشان (نبوّت، رسالت، امامت) و همچنين مسائل اعجاز و عصمت مطرح مىگردد و سرانجام، مسألهى جانشينى انبياء (امامت به معناى خاص) مورد بحث قرار مىگيرد.
ارتباط اين بخش با بخش قبلى روشن است، زيرا بعد از آنكه معلوم شد كه انسان موجودى ست انتخابگر كه بايد راه خود را آزادانه برگزيند؛ نياز به شناختن «راه» مطرح مىشود كه موضوع اين بخش است.
٥ ـ راهنماشناسى ـ كه شامل مباحث تاريخ انبياء و ويژگيهاى هريك و كتابهايى كه برايشان نازل شده و محتويات آنها مىشود و به تاريخ پيغمبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و حوادثى كه در زمان حيات آن حضرت اتفاق افتاده مىانجامد و ضمناً تاريخ اقوام و ملل و ساير داستانهاى قرآن، مطرح مىگردد.