معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٢٧ - اصل عليّت در قرآن
ذكر مىكنيم: اين آسمان كه امروز ما به اين شكل مىبينيم؛ از نظر قرآن مسبوق به پديدهاى به نام دخان است كه شايد بتوان گفت دخان حاكى از همان مفهومى است كه ما در علم به آن گاز مىگوييم. يعنى نظر اين است كه تمام اين جهان يك روز به شكل گاز بوده است؛ آيهى شريف مىفرمايد:
فصلت / ١١: «ثُمَّ اسْتَوى اِلَى السَّماءِ وَ هِىَ دُخانٌ».
پس از نظر قرآن، مادهى اين جهان گاز است؛ ترجمهى آيه چنين است: خداوند سپس به كار آسمان پرداخت (يا بر آسمان تسلط يافت) در حاليكه آن آسمان دخان بود، دود بود (جريان خلقت زمين و آسمان را ذكر مىفرمايد) در آن موقع آسمان به صورت گاز بود. در مورد موجودات زنده، قرآن مىفرمايد:
انبياء / ٣٠: «وَ جَعَلْنا مِنَ الماءِ كُلَّ شَىْء حَىّ». هر چيز زندهاى را از آب آفريديم. پس آب نسبت به موجودات زنده عليّت مادى دارد. يعنى اينكه حتماً بايد جزئى از پيكر موجودات زنده آب باشد؛ اين يك نمونه از پذيرفت اصل عليّت مادى در جهان هستى ست.
و امّا دربارهى انسان؛ قرآن مكرر فرموده است كه انسان را از گِل آفريديم. دربارهى مادهى خلقت انسان كه از گِل آفريده شده، آيات فراوان است يكى را به عنوان نمونه بيان مىكنيم:
صافات / ١١: «اِنّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طين لازِب».
ما انسانها را از گِلى چسبنده خلق كرديم. گفتيم كه قرآن دائرهى عليّت را توسعه مىدهد يعنى به چيزهايى كه ما نمىبينيم و براى ما محسوس نيست اشاره مىكند و اگر قرآن نفرموده بود ما اطلاع نداشتيم و از رابطهى عليّت آن، آگاه نمىشديم. يك نمونه در مورد خلق جن است. قرآن جن را يك موجود حقيقى مىداند كه مثل انسان از يك مادهى قبلى آفريده شده است؛ (بحث دربارهى جن در جاى خود انشاءالله خواهد آمد) قرآن مىگويد جن از آتش آفريده شده است:
حجر/ ٢٧: «وَالْجانَّ خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ مِنْ نارِ السَّمُومِ».
جن را پيش از انسان از آتش آفريده بوديم. اين يك نوع عليّت مادىاست كه خود يك پديده، در پديدهى ديگر حذف و با او متحد و منشأ پيدايش آن شود. پس اين مورد قبول است.
بالاتر از اين؛ علتهاى فاعلى است، آن هم با چهرههايى گوناگون كه بعضى از آنها براى ما شناخته شده نيست. از جمله فاعليّت ملائكه و فرشتگان؛ اگر قرآن از ملائكه سخن نمىگفت ما به وجود آنها پى نمىبرديم؛ چه رسد به اينكه نحوهى تأثير و تأثر آنها را در اشياء بفهميم، اين يك نحو فاعليّتىاست كه خداوند براى ملائكه اثبات مىفرمايد و كارهاى زيادى را به آنها