معارف قرآن - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٢٦ - اصل عليّت در قرآن
همهى پديدهها به او نيازمند است. به اين معنا عين توحيد افعالىاست و هيچ منافاتى با توحيد ندارد. اما به معناى عام آن (يعنى انواع فاعلها و انواع ديگر علتها) چطور؟ يعنى اگر منحصر به علت فاعلى؛ آن هم اينگونه علت هستى بخش نباشد يعنى مثل عليّتِ بنّاء براى ساختمان باشد يا نويسنده براى نوشته و يا علتهاى طبيعى براى پيدايش موجوداتِ طبيعى مثل آب و هوا براى پيدايش گياهان؛ اينها چطور؟ آيا آنها مورد قبول قرآن است يا نه؟ پاسخ مىدهيم كه قرآن نه تنها همهى انواع عليّت را كه ما مىشناسيم پذيرفته بلكه انواع ديگرى از علل را هم اثبات كرده است كه ما با آنها آشنا نيستيم در حقيقت اصل عليّت به وسيعترين وجه، مورد قبول قرآن است. حتى بيش از آن كه ما رابطهى عليّت بين پديدههاى هستى قائليم، خداوند انواع ديگرى از تأثيرات و عليّت را در قرآن اثبات فرموده است كه اگر راهنمايى قرآن نبود، خود ما به آنها نمىرسيديم و نمىفهميديم. براى اثبات اين مطلب بايد نمونههايى از آيات قرآن كريم بياوريم؛ (دست كم در مورد هر نوع عليّت كه در قرآن مطرح فرموده است يك آيه). از انواع علتهايى كه در قرآن ذكر شده، يك عليّتىاست كه در اصطلاح فلسفى به آن عليّت مادى مىگويند، عليّت مادى در اين اصطلاح فلسفى اين است كه هر پديدهاى در يك جهان، معمولا از تبديل يافتن پديدهى ديگرى به وجود مىآيد، يعنى هر موجودى در اين عالم تصور شود، قبلا چيز ديگرى بوده و بر اثر تغيير و تحول، تبديل به شىء جديد شده است مثلا خاك قبلا كوه بوده و در اثر باد و باران و آفتاب، كم كم به خاك تبديل شده است و بعد خاك به گياه؛ و گياه به حيوان و حيوان مورد تناول انسان قرار مىگيرد و تبديل مىشود به انسان؛ بدن ما قبلا موجود ديگرى بوده است. قسمتى گوشت حيوانات قبلى و قسمتى گياه خوردنى و بخشى مواد معدنى بوده است. در عالم، دست روى هر پديدهاى بگذاريد قبلا چيز ديگرى بوده است. در اصطلاح فلسفى به آن چيز قبلى علت مادى مىگويند. در واقع بخشى از آن شىء قبلى حالا موجود است، و يك نحوه اتحاد بين شىء قبلى و بعدى برقرار شده است كه مىگوييم اين همان است كه ديروز گياه بود؛ يك «اين همانى» و اتحادى بين موجودات فعلى و پديدههاى قبلى هست پس به پديدهى قبلى از آن جهت كه پديدهى بعدى بر آن متوقف است، علت مادّى مىگوييم يعنى خود آن پديدهى قبلى متحد مىشود با پديدهى بعدى و «اين همانى» خاصيت علت مادى ست؛ آيا اين مورد قبول قرآن است؟ آرى؛ قرآن مكرر دربارهى پديدهها مىفرمايد ما اين پديدهها را تبديل به پديدهى ديگر كرديم يا اين پديده را از فلان شىء آفريديم. يعنى آن شىء، علت مادى اين شىء است يك نمونهى روشن از نمونههاى بسيار از اين علّت مادّى در قرآن را