ترجمه و تفسير نهج البلاغه - علامه جعفری - الصفحة ١٢٦ - كيهان بزرگ با دستور خداوندى در مجراى قوانين خود در جريان است و شما از اين جريان برخوردار مى شويد

( فِيها فاكِهِينَ . كَذلِكَ وَأَوْرَثْناها قَوْماً آخَرِينَ . فَما بَكَتْ عَلَيْهِمُ السَّماءُ وَالأَرْضُ وَما كانُوا مُنْظَرِينَ ) [١] [ آن تبه كاران ] چه باغها و چشمه سارها و زراعتها و موقعيت گوارا و نعمتى كه در آن ، داراى رفاه و نشاط بودند ، از خود گذاشتند [ و گذشتند ] بدينسان آن امتيازات را به قومى ديگر وا گذاشتيم ، پس نه آسمان براى آنان اشكى ريخت و نه بآنان مهلتى داده شده ) با نظر به اين مطلب ، يك مسئلهء بسيار با اهميت كه از دورانهاى پيشين مطرح شده است ، به حل و فصل نهايى خود مى رسد . مسئله اين است : « آيا كيهان بزرگ فعاليت مى كند تا حقائقى بعنوان غايات ( هدفها ) تحقق پيدا كند ، يا كيهان بعنوان علل ماشينى فعاليت مى كند ، و آن حقائق بعنوان معلولات طبيعى از آنها به وجود مى آيند » با يك مثال ساده ، مسئله چنين است : آيا آفتاب فعاليت مى كند ، تا آنچه كه در منظومهء شمسى قرار دارند ، به وضع و موقعيتهاى خود بعنوان غايت و هدف برسند . يا آفتاب كار خود را انجام مى دهد و معلولات آن بطور جبر به وجود مى آيند يعنى آيا خورشيد فعاليت مى كند تا در كرهء زمين نباتات برويند و معادن به وضع خود برسند يا اين كه خورشيد كار خود را بدون آگاهى از آينده و توجه به هدف و غايت و غير ذلك ، انجام مى دهد و آن موجودات ( معادن ، نباتات جانداران ، مخصوصا انسانها ) داراى وضع و موقعيتهاى خود مى گردند مطلبى را كه امير المؤمنين عليه السلام در اين مورد فرموده است . پاسخ نهايى است كه فوق آن ، قابل تصور نمى باشد . كلام امير المؤمنين عليه السلام چنين است : آنچه كه موجودات زمينى و آسمانى انجام مى دهند ، ذاتا با اين هدفگيرى نيست كه خواسته‌هاى شما را در دو قلمرو جلب لذت و دفع الم بر آورند اصلا هيچ توجه و اراده اى باين قضيه ندارند كه شما نيازمند تحصيل خير و منفعت هستيد و آنها آگاهانه و آزادانه در مسير رفع اين نيازمندى شما به فعاليت پرداخته‌اند .

[١] دخان آيه ٢٥ تا ٢٩