هر چند ما معتقديم غير از اين صحيفه، كتاب ديگرى از آن حضرت به نام‌ جامعه‌ وجود داشت، كه يكى از مراجع علمى ائمّه معصومين عليهم السلام به شمار مى‌رفت؛ و در كتاب‌ صحيفه‌ نيز، احكام فراوانى درباره قصاص و ديات وجود داشت؛ ولى به هر حال، نقل اين مسأله توسّط بخارى به خوبى مى‌رساند، كه آن حضرت صحيفه‌اى داشت كه بخشى از احكام الهى در آن نوشته شده بود.

*** با توجّه به اهتمام اهل بيت عليهم السلام به تدوين كتاب، شاگردان آن بزرگواران نيز، كتاب‌هايى در فقه و مسائل شرعى نوشته‌اند. از شاگردان على عليه السلام كه در اين دوره، دست به تدوين كتاب زده‌اند، مى‌توان از اين افراد نام برد:

١. ابو رافع صحابى‌

ابو رافع كه غلام آزادشده رسول خدا صلى الله عليه و آله و از خاصان امير مؤمنان به شمار مى‌رود، كتابى را تدوين كرده به نام‌ السنن و الاحكام و القضايا. [٢] از اظهارات نجاشى استفاده مى‌شود كه اين كتاب مشتمل بر ابواب صلاة، صيام، حج، زكات، و قضاوت‌ها بوده است.

٢. على بن ابو رافع‌

على بن ابو رافع كاتب امير مؤمنان و از بهترين پيروان على عليه السلام بود. وى كتابى را در موضوعات مختلف فقهى، مانند وضو، نماز و ساير ابواب فقه تأليف كرد. [٣]

٣. عبيد الله بن ابو رافع‌

به گفته شيخ طوسى، وى كتابى را درباره قضاوت‌هاى امير مؤمنان عليه السلام تأليف كرد. [٤]

٤. ربيعة بن سميع‌

نجاشى به هنگام ذكر نخستين طبقه از مؤلّفان حديث، آورده است كه ربيعة بن سميع، كتابى را از امير مؤمنان عليه السلام درباره زكات گاو و شتر و گوسفند، جمع‌آورى كرده است. [٥]

امامان بزرگوار پس از على عليه السلام تا زمان امام باقر، تحت فشار و سخت‌گيرى شديد قرار داشتند؛ از اين رو، از آنان و اصحابشان، كتابى در فقه نقل نشده است؛ هر چند جمعى از ياران آن بزرگواران، رواياتى را در ارتباط با مسائل فقهى از آنان نقل كرده‌اند. با اين حال از امام سجاد عليه السلام‌ رساله حقوق‌ به يادگار مانده است، كه قسمتى از اين مجموعه، مرتبط به مسائل فقهى و احكام شرعى است.

رساله حقوق‌ آن حضرت را كه حسن بن شعبه در تحف العقول‌ آورده است، دربردارنده حدود پنجاه حق است كه از جمله، حقوق خدا بر انسان و حقوق انسان بر خويش و حقوق عبادتهايى مانند نماز و روزه و حج بر انسان است.

[١]. صحيح بخارى‌، ج ١، ص ٣٦، باب كتابت علم، ح ١.

[٢]. رجال نجاشى‌، ج ١، ص ٦٥، شرح حال شماره ١؛ اعيان الشيعة، ج ١، ص ١٢٣.

[٣]. رجال نجاشى‌، ج ١، ص ٦٥، شرح حال شماره ١.

[٤]. فهرست شيخ طوسى‌، شماره ٤٤١.

[٥]. فهرست نجاشى‌، شماره ٢.