يكى از علماى اين گروه، جناب حسن بن على بن ابى عقيل عمّانى (م ٣٦٨) است. وى پس از دوران غيبت صغرى، زعامت پيروان اهل بيت را به عهده گرفت، و نخستين كسى بود كه از اجتهاد به شيوه معروفش در مباحث فقهى بهره جُست. كتاب او المتمسّك بحبل آل الرسول‌ است كه در آن مسائل فقهى را بيان و براى آنها ادلّه اقامه كرده و فروعاتى را بر آن مترتّب ساخته است. اين كتاب براى علما از مهمترين كتابهاى قابل استفاده در قرن چهارم و پنجم بود و ميان پيروان اين مكتب به اندازه‌اى مشهور بود كه نجاشى درباره آن گفته است: «هيچ حاجى از خراسان نمى‌آمد، مگر آنكه اين كتاب را طلب مى‌كرد و نسخه‌اى از آن را مى‌خريد و من از استادم أبو عبد اللَّه شنيدم كه از اين مرد (عمّانى) بسيار ستايش مى‌كرد». [١]

متأسّفانه امروزه از اين كتاب، اثرى باقى نمانده است؛ ولى ابن ادريس حلّى (م ٥٩٨)؛ محقّق حلّى (م ٦٧٦) و علّامه حلّى (م ٧٢٦) فتاوايى را از آن در كتب خويش نقل كرده‌اند. ابن ادريس درباره اين كتاب گفته است: «كتابى نيكو و عظيم است و نزد من موجود است». [٢]

عالم ديگر كه همان شيوه را ادامه داد و اركانش را استحكام بخشيد، أبو على محمّد بن احمد بن جنيد اسكافى (م ٣٨١) است. نجاشى درباره وى مى‌گويد:

«محمّد بن احمد بن جنيد، أبو على كاتب اسكافى، در ميان اصحاب ما، داراى اعتبارى است و مورد اعتماد و جلالت قدر است. وى تأليفات زيادى دارد». [٣]

نجاشى از كتابهايش نام مى‌برد، از جمله، از دو كتاب فقهى وى كه‌ تهذيب الشيعة لاحكام الشريعة و الاحمدى للفقه المحمدى‌ [٤] است. متأسّفانه اين دو كتاب نيز به دست ما نرسيده، هر چند كتاب دوم تا عصر علّامه حلّى موجود بوده است. [٥]

ج) مدرسه بغداد

اين مدرسه را بهتر است، مدرسه شيخ مفيد (م ٤١٣) و شاگردانش، نظير سيّد مرتضى (م ٤٣٦) و غير او ناميد. اين مدرسه، ميان آن دو شيوه، يعنى تمسّك به نصوص و استدلات عقلى جمع كرد، شايد از آن رو كه شيخ مفيد در هر دو مدرسه سابق الذكر، شاگردى كرده بود، زيرا وى از سويى شاگرد ابن جنيد بود و از سوى ديگر از محضر جعفر بن محمّد بن قولويه (م ٣٦٨) و مدرسه قمى‌ها، بهره برده است.

شيخ مفيد تأليفات متعددى در فقه دارد از جمله‌ مقنعه‌ كه‌ تهذيب الاحكام‌ شيخ طوسى شرح آن است. [٦]

ويژگى‌هاى اين دوره:

١. عرضه كتب فقهى به صورت تبويب شده، امّا

[١]. رجال نجاشى‌، شرح حال حسن بن على بن ابى عقيل.

[٢]. سرائر، ص ٤٢٩.

[٣]. رجال نجاشى‌، شرح حال محمّد بن احمد بن جنيد.

[٤]. شيخ طوسى در «فهرست» از اين كتاب با نام مختصر الاحمدى فى الفقه المحمدى نام مى‌برد.

[٥]. موسوعة طبقات الفقهاء، مقدّمه، جزء ٢، ص ٢٣٨.

[٦]. ر. ك: روضات الجنّات‌، ج ٦، ص ١٧٨- ١٥٣؛ اعيان الشيعة، ج ٩، ص ٤٢٢- ٤٢٠؛ معجم رجال الحديث‌، ج ١٧، ص ٢١٠- ٢٠٢.