به هر حال، با توجّه به اينكه از مباحث گذشته بدست آمد كه واژگان مزبور اختصاصى به احكام و مسائل فرعى چون طهارت و نماز و تفريعات طلاق و لعان و بيع و اجاره ندارد بلكه «فقه» و «تفقّه» در لسان آيات و روايات، معادل واژگانى چون «دين‌شناسى» و «اسلام‌شناسى» است و «فقيه» به كسى گفته مى‌شود كه بصيرت لازم را در مجموعه دين اعم از معارف و اخلاق و احكام دارا باشد، روشن مى‌شود كه ذهنيّت موجود در اين رابطه، با حقيقت مسأله، چقدر فاصله دارد و چه غفلتى دامن‌گير عده‌اى از دانش‌پژوهان و طالبان علوم دينى شده است؛ غفلت از معارفى كه لبّ دين و نردبان صعود است: «إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ» [٥] و غفلت از اخلاقيات و تهذيب نفسى كه معيار صلاح و فلاح است: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها». [٦]

بر همه فرهيختگان اصيل حوزوى و نوانديشان راسخ دينى است كه به تبيين اين حقيقت بپردازند كه «فقها» كسانى نيستند كه تنها در فروع و احكام فرعى غور كنند و «فقيه كتاب و سنّت» و يا «فقيه اهل بيت» به كسى گفته نمى‌شود كه از معارف حقّه و حقايق تفسيرى و قرآنى و دقايق آفات نفسانى چيزى نداند، بلكه «الفقيه كلّ الفقيه» كسى است كه فراگيرى معارف قرآنى را بر همه چيز مقدّم بدارد و چيزى را فداى آن نسازد

«الفقيه كلّ الفقيه من .... و لم يَدَع القرآن رغبةً عنه إلى ما سواه» [٧]

و باور كند كه علوم برخاسته از كتاب و سنّت، هم «آية محكمة» دارد و هم «فريضة عادلة» و هم «سنّة قائمة». [٨]

گرچه بايد در اين رابطه نيز زمام قلم و ذهن خويش را به دست گرفت تا طغيان نكند و با اغراق در اين مسأله سبب نشود كه آن تفريط، دانش‌پژوى علوم دينى را به ورطه افراط بيفكند و اين تبيين و برجسته شدنِ رجحان معارف و اخلاق، سبب كم رنگ شدن ارزش فقه و بصيرت در حلال و حرام و

[١]. اصول سرخسى‌، ج ١، ص ١٠ از رسول خدا صلى الله عليه و آله.

[٢]. الكامل‌ (عبد اللَّه بن عدى)، ج ١، ص ٣٧٨، از رسول خدا صلى الله عليه و آله.

[٣]. كافى‌، ج ١، ص ٣٨، ح ٢.

[٤]. همان مدرك، ح ١.

[٥]. فاطر، آيه ١٠.

[٦]. شمس، آيه ٩.

[٧]. سنن دارمى‌، ج ١، ص ٨٩ از على بن ابى طالب عليه السلام از رسول خدا صلى الله عليه و آله؛ الدرّ المنثور، ج ٥، ص ٣٣٢ عن على عليه السلام.

[٨]. كافى‌، ج ١، ص ٣٢، ح ١ عن النبى صلى الله عليه و آله: «انّما العلوم ثلاثة: آية محكمة و فريضة عادلة و سنة قائمة».