نكته قابل توجّه در محل بحث اين است كه قضاياى شرعيّه- چنانكه در علم اصول ثابت شده- به نحو قضاياى حقيقيه‌اى صادر مى‌شود كه دايره شمول آن فراتر از افراد موجود در زمان صدور حكم است و در واقع به قضاياى شرطيّه بر مى‌گردد. گرچه ممكن است خصوص موضوع در اين گونه قضايا در طول زمان تغيير يابد و يا مصاديق جديدى براى آن به وجود آيد و به تبع تغيير موضوع، حكم نيز تغيير پيدا كند؛ ليكن شرطيّت و تلازمى كه در اين گونه قضايا وجود دارد (اگر چنين باشد چنان مى‌شود) پيوسته ثابت است و اتّفاقاً روح و جوهره اين گونه قضايا به همان شرطيّت و تلازم بازمى‌گردد و روشن است كه جابجايى يا تغيير موضوع و يا مصداق و حتى تغيير محمول قضيه به تبع موضوع، منافاتى با ثبات و دوام حكم «مشروط» كه در اين قضيه ديده مى‌شود ندارد.

مثلًا حكم كلّى «بيع الدم حرام‌؛ خريدوفروش خون حرام است» بازگشت به اصل كلى‌

«انّ اللَّه إذا حرّم شيئاً حرّم ثمنه‌

؛ هرگاه خداوند چيزى را حرام كند پول حاصل از فروش آن نيز حرام است» [١] مى‌كند؛ حال اگر شرط عوض شد؛ يعنى يك شى‌ء مانند خون كه سابقاً منافع آن منحصراً حرام بود؛ در زمان ما، منافع حلالى براى نجات جان انسانها پيدا كرد، طبيعى است كه جزاى اين شرط كه حرمت خريدوفروش است، عوض خواهد شد.

*** منابع و مآخذ

١. قرآن كريم.

٢. نهج البلاغه، (با تحقيق دكتر صبحى صالح).

٣. الاتقان فى علوم القرآن، جلال الدين سيوطى، دار ابن كثير، بيروت، ١٤١٦ ه. ق.

٤. اسلام و مقتضيّات زمان، علّامه شهيد مرتضى مطهرى، انتشارات صدرا، چاپ هشتم، ١٣٧٣ ش.

٥. اصول الفقه الاسلامى، دكتر وهبه زحيلى، دار الفكر، دمشق، ١٤٠٦ ق.

٦. الامام الشافعى فى مذهبيه القديم و الجديد، دكتر احمد غراوى عبد السلام.

٧. بحار الأنوار، علّامه مجلسى، مؤسّسة الوفاء، بيروت، چاپ دوم، ١٤٠٣ ق.

٨. بداية المعارف الالهيّة فى شرح عقائد الاماميّة، محسن خرازى، جامعه مدرّسين قم، چاپ هفتم، ١٤٢٠ ق.

٩. تحرير المجله، كاشف الغطاء، المكتبة المرتضويّه، مكتبة النجاح تهران و مكتبة فيروزآبادى قم، ١٣٥٩ ق.

١٠. تجزيه و تحليل زندگانى امام شافعى، عبد اللَّه احمديان، نشر احسان.

١١. تفسير القرطبى، (الجامع لاحكام القرآن)، أبو عبد اللَّه محمّد بن احمد قرطبى، دار احياء التراث العربى، بيروت، ١٤٠٥ ق.

١٢. التنقيح فى شرح العروة الوثقى، آية اللَّه خويى، المطبعة العلميّه، قم، چاپ دوم، ١٤٠٧ ق.

١٣. تهذيب الاحكام، شيخ طوسى، دار الكتب الاسلاميّه، چاپ چهارم، ١٣٦٥ ش.

[١]. عوالى اللئالى‌، ج ٢، ص ١١٠، ح ٣٠١؛ تفسير قرطبى، ج ٢، ص ٢٢٠.