قابل تصوّر است كه مربوط به فهم آيات در طول زمان و در ارتباط با نيازها و خواسته‌هاى جديد مى‌شود، چنانكه در روايتى كه سابقاً از امام صادق عليه السلام ذكر شد، آمده است:

«إنّ اللَّه تبارك و تعالى لم يجعله لزمان دون زمانٍ و لا لناسٍ دون ناس فهو فى كلّ زمانٍ جديد و عند كل قومٍ غضّ إلى يوم القيامة»

؛ [١] يعنى مفاهيم قرآنى به گونه‌اى زمان شمول و مكان شمول، بيان شده است كه قابل انطباق بر همه زمانها و مكانها و جواب گوى همه نيازها در بستر زمان و گستره مكان است و مطابق روايت فضيل از امام باقر عليه السلام:

«يجري كما تجري الشّمس و القمر

؛ همانند جريان دائمى خورشيد و ماه، قرآن جريان و سريان دارد». [٢]

قابل توجّه است كه آنچه در طول زمان اتّفاق مى‌افتد يا فهم تازه‌اى است و يا تطبيق بر مصداق تازه‌اى. البتّه نبايد فراموش كرد كه منظور فهم تازه در چارچوبه قواعد باب الفاظ و ادبيات عرب است.

*** تأثيرات چهارگانه فوق در مقام استنباط احكام نقش دارند، هر چند بيشترين نقش را بايد به تأثير در فهم آيات داد كه قبلًا هم در فهم متون مورد اشاره واقع شد.

اين نكته نيز گفتنى است با توجّه به اينكه قرآن يكى از منابع و بلكه اصلى‌ترين منبع استنباط است تأثير زمان و مكان در فهم آيات قرآنى خصوصاً در قسم چهارم، در بسيارى از موارد به معناى تأثير زمان و مكان در استنباط نيز هست.

٢. گونه تأثير زمان و مكان در سيره نظرى و عملى معصومان عليهم السلام‌

پيشواى معصوم، از خطا و نسيان در نظر و عمل منزّه است. در عين حال بين معصومان گاهى در نظر و عمل در طول زمان و نسبت به امكنه مختلف تفاوتهايى مشاهده مى‌شود. اين تفاوت ناشى از نيازهاى زمان و مكان است و نه چيز ديگر:

الف) تأثير در سيره نظرى و نحوه گفتار

اين اختلاف ناشى از شرايط و شأن صدور روايات است كه گاه در چهره تعارض روايات، ظاهر مى‌شود كه فقها نخست آن را از طريق جمع دلالى؛ يعنى تخصيص و تقييد حل مى‌كنند و در صورت عدم امكان جمع دلالى، به سراغ اخبار علاجيّه و مرجّحات سندى مى‌روند و با استفاده از روش تعادل و تراجيح به علاج مى‌پردازند. در نتيجه يا يكى از دو دسته روايات را به جهت برخوردارى از بعضى مرجّحات ترجيح مى‌دهند و يا در صورت تكافؤ و هم سنگ بودن به سراغ تخيير و يا تساقط و در نتيجه اصول عملى مى‌روند، مهم آن است كه اين تأثيرات و تغييرات وجود دارد بدون آنكه ضربه‌اى به عصمت آن امام معصوم عليه السلام بزند، زيرا اين اختلاف در تعبير و گفتار از شرايط خاصّ زمانى و مكانى نشأت گرفته و در واقع مقتضاى زمان و مكان هر امام با امام ديگر متفاوت است؛ مثلًا يكى از آن بزرگواران در شرايط

[١]. بحار الأنوار، ج ١٧، ص ٢١٣.

[٢]. همان مدرك، ج ٢٣، ص ١٩٧.