مقصود ما از تأثير زمان و مكان در احكام، تأثير در «كيفيت اجراى حكم»، «روشهاى اجراى احكام»، «جانشينى حكم اضطرارى ثانوى به جاى حكم اولى به شكل موقّت» و يا «ترجيح يك حكم الهى بر حكم ديگر آن در مقام تزاحم» است كه به شرح آن پرداخته مى‌شود:

الف) تأثير زمان و مكان در كيفيت و روش اجراى احكام‌

طبق منابع روايى استفاده از انفال در زمان غيبت مجاز و حلال است. يكى از مصاديق انفال اراضى موات و معادن است. زمان و مكان مايه پيشرفت وسائل بهره‌بردارى از معادن مى‌شود به گونه‌اى كه يك نفر مى‌تواند با استفاده از ابزار جديد معادن زيادى را تصرّف كند كه منجر به نابودى معادن و طبقاتى شدن جامعه مى‌شود. اين شرايط، قيودى را در اجراى حكم ايجاد مى‌كند (بدون اينكه حكم حليّت تغيير كند)، لذا اجراى اين حكم، مقيّد به حفظ نظام و عدم تعدّى به حقوق ديگران است. تشخيص و استنباط اين نوع تقييد به عهده حاكم اسلامى است كه فقيه جامع الشرائط است. بر اين اساس توزيع انفال بين مردم با قيود فوق زير نظر حاكم انجام مى‌پذيرد و به محض اينكه اين توزيع منجر به اختلال نظام شود و مايه ظلم و تبعيض گردد، وى به محدوديّت آن حكم مى‌كند. با اين بيان روشن مى‌شود كه حكم حليّت انفال براى مردم هيچ تغييرى نكرده، فقط اجراى آن مقيد شده است.

جريان فوق در مثل تقسيم غنايم هم جارى است. غنايم طبق مضمون منابع روايى بايد بين رزمندگان تقسيم شود؛ ولى اكنون توزيع غنايمى مانند هواپيما و تانك و غيره به جهت تالى فاسدى كه دارد مشمول ادلّه تقسيم غنايم نيست و اين نوعى تقييد در نحوه تقسيم غنايم است، لذا اين حكم در عين حال كه ثابت است مقيّد مى‌شود به عدم اختلال نظام و يا فسادهاى ديگر كه با نظارت حاكم شرع انجام مى‌پذيرد و در نتيجه غنايمى توزيع مى‌شود كه منجر به فساد نشود.

لازم به توضيح است- چنان كه از مباحث قبل روشن شد- آنچه ابتدائاً و بلاواسطه، زمان و مكان، در آن اثر مى‌گذارد شناخت دقيق موضوع است. مثلًا در مثال اوّل، زمان و مكان سبب مى‌شود كه فقيه كشف كند موضوع واقعى و دقيق در معادن و اراضى موات، احيا يا استخراج غير مخلّ به نظام و يا حقوق مردم است و چون فقيه حاكم، ضامن اجراى دقيق احكام است و بايد جلو تعدّى و ظلم را بگيرد، تأثير زمان و مكان در مقام اجراى احكام نيز ظاهر مى‌شود؛ به اين صورت كه مثلًا فقيه حاكم مى‌گويد:

در چنين زمانى كه شخص واحد با ابزار مكانيكى جديد در مدّتى كوتاه مى‌تواند هزاران هكتار زمين را احيا كند (به نحوى كه سبب به وجود آمدن فاصله زياد طبقاتى مى‌شود) كسى حق ندارد در احياى موات، از چنين روشى استفاده كند و يا حق ندارد بيش از فلان مقدار، احيا نمايد!