٢. يكى از ياران امام رضا عليه السلام خدمت آن حضرت عرض كرد: راه من دور است و من نمى‌توانم هر زمان كه مى‌خواهم، به نزد شما بيايم، معالم و مسائل دين خود را از چه كسى فرا بگيرم؟ امام فرمود:

«من زكريا بن آدم القمي المأمون على الدين و الدنيا

؛ از زكريا بن آدم قمى كه امين بر دين و دنياست». راوى مى‌گويد:

«فلمّا انصرفت قدمنا على زكريا بن آدم، فسألته عمّا احتجت اليه‌؛ هنگامى كه به وطن بازگشتم به نزد زكريا بن آدم رفتم و مسائل مورد نياز را از او پرسيدم». [١]

٣. در حديث ديگرى كسى از آن امام عليه السلام مى‌پرسد:

«لا أكاد أصل إليك أسألك عن كل ما احتاج اليه من معالم دينى، أ فيونس بن عبد الرحمن ثقة آخذ عنه ما احتاج إليه من معالم دينى؟

؛ من به شما دسترسى ندارم تا آنچه از مسائل دينى را نياز دارم از شما بپرسم، آيا يونس بن عبد الرحمن مردى موثق و مورد اعتماد است تا مسائل دينى خود را از او فرا بگيرم؟» امام فرمود: «آرى». [٢]

در اين دو روايت، معالم دين شامل فتوا و روايت هر دو مى‌باشد و همچنين از روايت اخير استفاده مى‌شود كه اين مسأله براى سؤال‌كننده مسلّم بوده است كه مى‌توان مسائل دينى را از عالمان مورد اعتماد گرفت. از اين رو از امام عليه السلام از مصداق اين حكم عام مى‌پرسد.

گروه سوم: نهى از فتواى به غير علم‌

در اين دسته به رواياتى اشاره مى‌شود كه مسلمانان را از فتوا به غير علم برحذر داشته و خاطرنشان مى‌سازد كه گناه كسى كه به آن فتوا عمل كند، به عهده فتوا دهنده است؛ پر واضح است كه عمل به فتوا مسلّم گرفته شده است.

١. رسول خدا صلى الله عليه و آله به ابو ذر فرمود:

«يا ابا ذر إذا سُئِلْتَ عن علم لا تعلمه فقل: لا أعلمه، تنج من تبعته و لا تفت بما لا علم لك به تنج من عذاب اللَّه يوم القيامة

؛ اى ابو ذر، وقتى از تو سؤالى پرسيده شود كه پاسخ آن را نمى‌دانى، بگو نمى‌دانم تا از پى‌آمد آن نجات يابى و به آنچه علم ندارى، فتوا مده تا از عذاب خداوند در روز قيامت نجات يابى». [٣]

٢. رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود:

«من أفتى النّاس بغير علم كان إثمه على من افتاه‌

؛ آن كسى كه بدون علم و آگاهى براى مردم فتوا صادر كند، گناه آنان بر عهده اوست». [٤]

٣. امام باقر عليه السلام فرمود:

«من أفتى الناس بغير علم و لا هدى من اللَّه لعنته ملائكة الرحمة و ملائكة العذاب و لحقه وزر من عمل بفتياه‌

؛ آن كس كه بدون آگاهى و هدايت الهى براى مردم فتوا دهد، فرشتگان رحمت و فرشتگان عذاب وى را لعنت مى‌كنند و گناه كسى كه به فتواى او عمل كرده، به عهده اوست». [٥]

٥. اجماع‌

علماى اهل سنّت اين دليل را بسيار مورد توجّه‌

[١]. وسائل الشيعة، ج ١٨، ص ١٠٦، ح ٢٧.

[٢]. همان مدرك، ص ١٠٧، ح ٣٣.

[٣]. بحار الأنوار، ج ٧٤، ص ٧٦.

[٤]. مستدرك حاكم‌، ج ١، ص ١٢٦.

[٥]. وسائل الشيعة، ج ١٨، ص ٩، ح ١.