امام فقه و حديث و تفسير و كلام است. كتابهايى در اسلام تصنيف كرده كه پيش از او كسى مثل آنها را تصنيف نكرده، از جمله كتاب «مبسوط» كه حاوى فروع مستنبطه از اصول فقهيه است، كتابى است عظيم و مفصل در فقه. كتاب ديگر ايشان كتاب «خلاف‌» است، كه يك كتاب فقهى است و به ترتيب كتب فقه مرتب شده و مسائل مورد اختلاف فقهاى اسلام در آن (با ذكر ادلّه) مطرح شده است ... كتاب ديگر او نهاية است كه در همه ابواب فقه به ترتيب كتابهاى فقهى نگاشته است. و همه اين ابواب درباره فروعى است كه از احاديث اهل بيت عليهم السلام استنباط شده، كتاب فشرده ديگرى در فقه دارد به نام‌ الجمل‌». [٢]

٤. قاضى عبد العزيز حلبي معروف به ابن برّاج (م ٤٨١) [٣]: در كتاب‌ تأسيس الشيعة او را داراى كتابهاى مشهور و فراوانى در فروع فقه معرفى مى‌كند از جمله: الجواهر، المعالم، المنهاج، الكامل، روضة النفس في أحكام العبادات، المغرب، المهذب، حسن التعريف و شرح جمل العلم سيّد مرتضى. [٤]

قرن ششم:

در اين قرن فقهاى مشهور و به نامى را مى‌توان برشمرد، مانند: «عماد الدين محمّد بن على بن محمّد طوسى» (معروف به ابن حمزة) صاحب كتاب مشهور وسيلة كه از كتب معتبر فقهى اماميّه است، و قطب الدين سعيد بن هبة اللَّه بن حسن راوندى، معروف به قطب راوندى (م ٥٧٣) صاحب رساله‌هاى‌ مسألة فى الخمس‌ و مسألة صلاة الآيات‌ و همچنين سيّد أبو المكارم ابن زهره صاحب كتاب معروف «الغنية» كه علّامه مجلسى درباره او مى‌گويد: «او از فقهاى بزرگوار و جليل القدر است». و محمّد بن ادريس حلّى (م ٥٩٨) معروف به ابن ادريس، صاحب كتاب نفيس «السرائر» كه از كتب مفيدى است كه در همه ابواب فقه تأليف يافته است. [٥]

قرن هفتم:

در اين قرن نيز فقهاى بزرگى مى‌زيستند كه‌

[١]. شيخ طوسى، مردى مورد اعتماد كامل است و فضل و جلالتش مشهورتر از آن است كه نياز به بيان باشد. (مقدمه‌ بحار الأنوار، ج ٠، ص ٩٣- ٩٢).

[٢]. تأسيس الشيعة، ص ٣٠٤.

[٣]. وى شخصيتى بزرگ و از فقهاى بنام اماميّه است. ابن شهرآشوب گفته است: وى كتاب‌هايى در اصول و فروع نوشته است. او فقيه شيعه و به «قاضى» ملقّب است. علّامه طباطبايى (بحر العلوم) وى را از شاگردان حسن بن حسين بن بابويه دانسته است. (تنقيح المقال‌، باب عبد العزيز، شماره ٦٦٤٥، ج ٢، ص ١٥٦).

[٤]. تأسيس الشيعة، ص ٣٠٤.

[٥]. ر. ك: تأسيس الشيعة، ص ٣٠٥- ٣٠٤.