پيشواى اين حركت بديع در فقه و اصول، شيخ مرتضى انصارى‌ (م ١٢٨١) بود. [١] وى شاگرد فقيهان گرانقدرى چون سيّد محمّد بن سيّد على (معروف به سيّد مجاهد) (م ١٢٤٣) نويسنده كتاب‌ المناهل فى الفقه‌ [٢] و شريف العلماى مازندرانى (م ١٢٤٥) [٣] و ملّا احمد نراقى (م ١٢٤٥) و شيخ على بن شيخ جعفر كاشف الغطا (م ١٢٥٤) و شيخ محمّد حسن نجفى (صاحب جواهر) (م ١٢٦٦) بود.

پس از ارتحال صاحب جواهر، مرجعيّت عامه شيعه به شيخ مرتضى انصارى منتقل شد كه به مدّت ١٥ سال زعامت حوزه‌هاى علميّه و مرجعيت شيعه را عهده‌دار بود.

شيخ انصارى در كتاب اصولى معروف خويش به نام‌ الفرائد كه به‌ رسائل‌ مشهور است و بيش از يك قرن است كه از كتابهاى درسى حوزه‌هاى علميّه شيعى است، ابداعات اصولى فراوانى را عرضه نمود.

در فقه نيز كتاب ارزشمند المكاسب‌ را نوشت كه همچنان از كتابهاى درسى حوزه‌هاى علميّه است.

اين كتاب از احكام كسبهاى حرام، احكام مختلف خريدوفروش، احكام خيارات، شرط شرعى و غير شرعى و احكام قبض و نقد و نسيه بحث مى‌كند. و در آن شيوه‌هاى تازه و بديعى را در استنباط احكام فقهى به كار گرفت.

*** شاگردان شيخ انصارى:

از مكتب شيخ انصارى نيز شاگردان توانمندى به جهان اسلام عرضه شد كه مهم‌ترين آنها عبارتند از:

١. سيّد حسين كوه كمرى (م ١٢٩٩). [٤]

٢. ميرزا محمّد حسن شيرازى (م ١٣١٢).

وى از مشهورترين شاگردان شيخ انصارى بود كه پس از رحلت شيخ، زعيم شيعه گرديد و پس از مشكلاتى كه در نجف پيش آمد، به سامرا رفت و حوزه علميّه بزرگى را در آنجا تأسيس كرد. [٥]

٣. ميرزا حبيب اللَّه رشتى (م ١٣١٢). [٦]

٤. شيخ محمّد حسن آشتيانى (م ١٣١٩). [٧]

٥. شيخ محمّد رضا همدانى (م ١٣٢٢)؛ نويسنده كتاب مصباح الفقيه. [٨]

٦. شيخ محمّد كاظم خراسانى (م ١٣٢٩).

آخوند خراسانى پس از ورود به نجف، در درس‌هاى شيخ انصارى و پس از وى در درسهاى ميرزاى شيرازى حاضر شد. وى از بزرگان علماى شيعه به شمار مى‌آيد كه افزون بر استفاده از افكار

[١]. ر. ك: اعيان الشيعة، ج ١٠، ص ١١٩- ١١٧.

[٢]. همان مدرك، ج ٩، ص ٤٤٣.

[٣]. همان مدرك، ج ٧، ص ٣٣٩- ٣٣٨.

[٤]. همان مدرك، ج ٦، ص ١٤٨- ١٤٦.

[٥]. همان مدرك، ج ٥، ص ٣٠٦- ٣٠٤؛ نقباء البشر، ج ١، ص ٤٤١- ٤٣٦.

[٦]. ر. ك: اعيان الشيعة، ج ٤، ص ٥٥٩؛ نقباء البشر، ج ١، ص ٣٦٠- ٣٥٧.

[٧]. ر. ك: اعيان الشيعة، ج ٥، ص ٣٨- ٣٧؛ نقباء البشر، ج ١، ص ٣٩٠- ٣٨٩.

[٨]. ر. ك: اعيان الشيعة، ج ٧، ص ٢٣- ١٩.