كشورهاى اسلامى برخاسته، بسيارى از فقهاى اسلامى حكم به تحريم خريدوفروش مصنوعات آمريكايى داده‌اند، زيرا هدف مهمترى، عنوان اوّلى جواز را تحت الشعاع قرار داده است و اگر روزى اوضاع برگردد ممكن است اين حكم نيز به تغيير شرايط، تغيير كند.

٣. تأثير زمان و مكان در مصالح و مفاسد احكام‌

مى‌دانيم احكام بنابر اعتقاد محقّقان از اماميّه و اهل سنّت، تابع مصالح و مفاسد است. شراب از آن رو تحريم شده كه رجس و عمل شيطانى و موجب عداوت و كينه در ميان مردم و بازداشتن از نماز و ذكر اللَّه مى‌شود، چون عقل را زايل مى‌كند و زوال عقل اين پيامدها را به دنبال دارد و همچنين است مسأله قمار با آلات مخصوص.

حال اگر در بعضى از موارد موضوع حكم وجود داشته باشد اما مصلحت و مفسده به موجب زمان يا مكان تغيير يابد، طبيعى است كه حكم نيز دگرگون مى‌شود، زيرا آن موضوع با وصف آن مصالح و مفاسد محلّ حكم بود و اگر اين وصف از بين برود ديگر محلّ آن حكم نخواهد بود. مثلًا در زمانهاى گذشته همه فقها حكم به تحريم خريدوفروش خون انسان و حيوانات مى‌كردند، زيرا هيچ مصلحتى در آن نبود، بلكه منبع انواع مفاسد معنوى و مادى محسوب مى‌شد؛ ولى امروز با گذشت زمان، خون انسان عامل نجات بسيارى از مردم (مجروحان و نيازمندان به عمل جراحى) از چنگال مرگ مى‌شود، بنابراين خون، همان خون است؛ ولى مفسده، تبديل به مصلحت مهمّى شده است. بديهى است در اين صورت خريدوفروش خون نمى‌تواند حرام باشد؛ يعنى ملاك حكم تغيير يافته است.

همچنين هرگاه در زمان يا مكان خاصّى شطرنج به عنوان آلت قمار محسوب نشود و عامّه مردم آن را ورزش فكرى بدانند، به يقين در چنين فرضى مفاسد قمار بر آن مترتب نيست و به تعبير ديگر: عنوان كلّى قمار كه داراى مفاسدى است از آن برداشته شده است، بنابراين دليلى ندارد كه حرام باشد.

به اين ترتيب، ملاحظه مى‌كنيم كه زمان و مكان مى‌تواند عاملى براى تغيير مصالح و مفاسد موضوعات باشد و در سايه آن حكم دگرگون شود.

٤. تأثير زمان و مكان در فهم متون (تفسير عصرى)

گاهى يك متن و نصّ شرعى اعمّ از كتاب و سنّت بر اثر تغيير زمان و مكان به گونه‌اى نوتر و عميق‌تر فهميده مى‌شود؛ يعنى شرايط جديد موجب فهمى دقيق‌تر مى‌گردد. اين در حقيقت امرى است كه مايه تقويت دين اسلام و متون منسوب به آن است، چون حكايت از عمق و وسعت فراوان آن مى‌كند كه هر نسلى مى‌تواند از آن بهره‌اى ببرد؛ مانند دريا يا اقيانوس كه با آنكه ثابت است هر نسل بهتر از نسل قبل از اسرار و عمق و محتواى آن استفاده مى‌برد.

البتّه «فهم بهتر» حاكى از جامعيّت و كامل بودن متن‌