و دهها شاگرد ديگر. جمعى ديگر از فقهاى بزرگ اماميّه، شاگردان با واسطه محقّق بهبهانى بودند؛ آنان نيز در واقع از شاگردان مدرسه آن فقيه نامدار محسوب مى‌شوند؛ مانند:

١. ملا احمد نراقى (م ١٢٤٥) نويسنده كتاب‌ مستند الشيعة. [٤]

٢. شيخ محمّد حسن نجفى (معروف به صاحب جواهر) (م ١٢٦٦) نويسنده موسوعه عظيم و بى‌نظير فقهى‌ جواهر الكلام‌ كه در ٤٣ جلد منتشر شده است. [٥]

*** ويژگى‌هاى دوره هفتم:

مهم‌ترين آثار و ويژگيهاى اين دوره از اين قرار است:

١. ايجاد شور و شوق مجدد فقهى و شكست جمود و تحجّر و بازگشت عقل به ميدان استدلال و استنباط فقهى.

٢. پايان سلطه افكار اخبارى‌گرى به گونه‌اى كه جز عده‌اى اندك از آنان در حوزه‌هاى علمى شيعه باقى نماندند و زعيم آنان در آن عصر، جناب شيخ يوسف بحرانى نيز اندك اندك به اصوليين نزديك شد، و از دفاعيّاتش نسبت به مذهب اخبارى‌ها دست برداشت و در مقدّمه دوازدهم كتاب‌ الحدائق الناضرة بدان اعتراف نمود.

٣. تأليف موسوعه‌هاى اصولى و فقهى. در علم اصول مرحوم ميرزاى قمى‌ قوانين الاصول‌ را تدوين كرد و همچنين سيّد ابراهيم قزوينى (م ١٢٦٤) كتاب «ضوابط الاصول‌» و شيخ محمّد ابراهيم كلباسى (م ١٢٦١) كتاب‌ اشارات الاصول‌ را نگاشت. در فقه نيز موسوعه‌هاى ارزشمندى تدوين شد كه ذكر اسامى آنها گذشت.

٤. پيدايش ابتكارات كارساز و مؤثر اصولى به دست تواناى علّامه وحيد بهبهانى كه در پرتو آن تحوّلى در علم اصول و فقه پديد آمد.

دوره هشتم: عصر نوآورى‌هاى فقهى‌

اين دوره، از نيمه قرن سيزدهم آغاز شد و بر اثر اين تلاشها و بالندگى و رشد خطّ فكرى محقّق‌

[١]. ر. ك: روضات الجنّات‌، ج ٥، ص ٣٨٠- ٣٦٩؛ طبقات اعلام الشيعة، ج ١، ص ٥٤- ٥٢؛ اعيان الشيعة، ج ٢، ص ٤١٣- ٤١١.

[٢]. ر. ك: روضات الجنّات‌، ج ٤، ص ٤٠٦- ٣٩٩؛ اعيان الشيعة، ج ٨، ص ٣١٥- ٣١٤؛ رياض المسائل‌، ج ١، مقدّمه، تحقيق مؤسّسه آل البيت عليهم السلام.

[٣]. ر. ك: روضات الجنّات‌، ج ٢، ص ٢١٧- ٢١٦؛ طبقات اعلام الشيعة، ج ١، ص ٢٨٩- ٢٨٦.

[٤]. ر. ك: روضات الجنّات‌، ج ١، ص ٩٩- ٩٥؛ طبقات اعلام الشيعة، ج ١، ص ١١٦؛ اعيان الشيعة، ج ٣، ص ١٨٤- ١٨٣.

[٥]. ر. ك: طبقات اعلام الشيعة، ج ١، ص ٣١٤- ٣١٠؛ اعيان الشيعة، ج ٩، ص ١٥٠- ١٤٩؛ جواهر الكلام‌، ج ١، مقدّمه تحقيق به قلم شيخ محمّد رضا مظفر.