در اين آيات همان گونه كه ملاحظه مى‌شود، پيروى از «قول احسن» مورد ترغيب و تشويق قرار گرفته و در آيه دوم و سوم به آن امر شده است و پيروى از احسن فرع بر شناخت احسن است و از طرفى چون مصاديق احسن به مردم معرفى نشده، پس شناخت احسن به خود مردم واگذار شده است. [١]

«غزالى‌» در پاسخ اين استدلال مى‌گويد: مفاد آيات اين نيست كه از آن چه خودتان نيكو مى‌پنداريد پيروى كنيد، بلكه آن است كه از احسن واقعى پيروى كنيد و خداوند راه شناخت احسن واقعى را نيز به مردم نمايانده است و آن موافقت با كتاب و سنّت است، زيرا احكام تابع مصالح و مفاسدى است كه شرع بر آن احاطه دارد و عقل بشر (جز مواردى خاص) به آن راه ندارد و امّا پيروى از آن چه مردم آن را نيكو مى‌پندارند (گاه) چيزى جز، هوا و هوس نيست. [٢]

براى حجيّت استحسان به روايت عبد اللَّه بن مسعود نيز استدلال شده:

«ما رأى المسلمون حَسَناً فهو عند الله حسنٌ‌

؛ يعنى هرچه را مردم نيكو مى‌پندارند، در نزد خداوند نيز نيكوست». [٣]

مخالفان استحسان از استدلال به اين حديث چنين پاسخ داده‌اند:

١. اين جمله گفته عبد اللَّه بن مسعود است نه گفتار پيامبر صلى الله عليه و آله تا حجّت باشد، مگر اين كه قول صحابى را حجّت بدانيم.

٢. ظهور كلمه رؤيت (ما رأى المسلمون ...) در علم و اطمينان است، يعنى آن چه قطعاً نزد مسلمانان نيكوست نزد خدا هم نيكوست و شامل استحسان ظنى كه مورد بحث است، نمى‌شود.

بنابراين، حديث مربوط به حسن و قبح عقلى خواهد بود كه قابل درك براى مردم است و امّا موارد ظنّ و گمان را كه مورد بحث ماست شامل نمى‌شود. [٤]

٣. آمدى و غزالى در جواب از اين حديث مى‌گويند: اين حديث اشاره به اجماع مسلمين دارد و دلالتى ندارد بر اينكه آنچه را آحاد مسلمين نيكو مى‌پندارند نزد خدا نيكوست. [٥]

٤. نيز غزالى مى‌گويد: اين حديث خبر واحد است كه اصول را نمى‌توان با آن ثابت كرد. [٦]

٣. مصالح مرسله‌

اين اصطلاح در مورد مصالح و مضارّى به كار

[١]. الإحكام فى اصول الأحكام‌، ج ٣ و ٤، ص ١٦٥.

[٢]. المستصفى‌، ج ١، ص ٤١١؛ روضة الناظر، ج ١، ص ٤٧٥.

[٣]. مسند احمد، ج ١، ص ٣٧٩.

[٤]. انوار الاصول‌، ج ٢، ص ٥٣٣.

[٥]. الاحكام‌، ج ٤، ص ١٥٩؛ المستصفى‌، ص ١٧٢.

[٦]. المستصفى‌، ص ١٧٢.