به هر حال، در اصطلاح اصوليون و فقها، فقه مجموعه‌اى از قوانين، دستورات و امر و نهى‌هايى است كه فقيه، از منابع و ادلّه تفصيلى آن استنباط مى‌كند و موضع عملى بندگان را در برابر خالق رقم مى‌زند و به او مى‌آموزد كه چه عكس العملى در مقابل مولاى حقيقى‌اش داشته باشد.

به بيان ديگر: اگر غرض از خلقت انسان، عبوديت است: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ» [١] فقه، طريق عبوديت و بندگى را تعيين مى‌كند و راه عملى آن را به بنده مى‌آموزد و بر همين اساس به آن «شريعت»- و «منهاج»- به معناى راه- نيز گفته مى‌شود.

*** يادآورى لازم:

از بررسى مجموع رواياتى كه در زمينه فقه و فقاهت وارد شده، به دست مى‌آيد كه رسول مكرّم و ائمّه اهل بيت عليهم السلام و فقهاى اسلام براى جداسازى فقيه واقعى و حقيقى از غير واقعى، اصرار فراوانى ورزيده‌اند و در تعبيراتى نظير:

«ألا إنّ الفقيه من أفاض على النّاس خيره ...». [٢]

«أ لا أخبركم بالفقيه حقّاً؟». [٣]

«أ لا أخبركم بالفقيه حقّ الفقيه؟». [٤]

«الفقيه كلّ الفقيه من لم يقنّط النّاس ...». [٥]

«فإنّا لا نعدّ الفقيه منهم فقيهاً حتّى يكون محدّثاً». [٦]

«لا يكون الرجل منكم فقيهاً حتّى يعرف ...». [٧]

معيار فقه واقعى را گوشزد نموده‌اند و اين نحو موضع‌گيرى و برخورد، دليل بر شيوع نوعى انحراف و كج‌فهمى در عرف متشرّعه آن زمان در زمينه فقه و فقاهت است؛ انحرافى كه با كمال تأسف در عصر كنونى نيز مشاهده مى‌شود.

واژه‌شناسى «فقه»، «فقيه» و «تفقّه» و بررسى معناى لغوى و تفكيك آن از معناى اصطلاحى و پى بردن به معناى مراد در فرهنگ قرآن و حديث، مى‌تواند در مقابل اين انحراف بايستد و سبب شود كه از آن همه فضايل و بركاتى كه براى فقه و فقاهت در لسان كتاب و سنّت وارد شده، سوء استفاده نگردد و كژى و انحراف در بايسته‌هاى حوزه‌ها و مراكز تعليمى به وجود نيايد و در تطبيق متّفقه قرآنى‌ «لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ» و «فقيه كتاب و سنّت» و يا «فقيه اهل بيت» خطا و اشتباهى رخ ندهد، فضائلى نظير:

«فضل الفقيه على العابد كفضل الشّمس على الكواكب‌

؛ برترى فقيه بر انسان عابد همانند برترى خورشيد بر ستارگان است». [٨]

«إذا أراد اللَّه بعبدٍ خيراً فقّهه في الدّين ...

؛ وقتى خداوند اراده كند به بنده‌اش خيرى برساند او را فقيه در دين قرار مى‌دهد ...». [٩]

[١]. ذاريات، آيه ٥٦.

[٢]. بحار الأنوار، ج ٢، ص ٥، ح ١٠.

[٣]. همان مدرك، ص ٤٨، ح ٨.

[٤]. همان مدرك، ص ٤٩.

[٥]. همان مدرك، ص ٥٦.

[٦]. همان مدرك، ص ٨٢.

[٧]. همان مدرك، ص ١٨٤.

[٨]. بحار الأنوار، ج ٧٨، ص ٣٢١، ح ١٩، از امام موسى بن جعفر عليه السلام.

[٩]. غرر الحكم‌، ح ٤٠٧٦.