با توجّه به عدم انفكاك فقه اهل بيت از سنّت نبوى و ريشه‌دار بودن آن، غناى اين فقه مشهود است؛ به ويژه كه فقهاى اهل بيت، هرگز احساس خلاء قانونى نمى‌كنند و خود را بى‌نياز از قياس و استحسان و مانند آن مى‌دانند.

٣. انفتاح باب اجتهاد و رشد و بالندگى‌

هر چند فقه شيعه در گذر تاريخ از فراز و فرودهايى برخوردار بود، ولى فقهاى اماميّه باب اجتهاد را نبستند و راه فهم تازه و اجتهاد در نصوص كتاب و سنّت را براى اهلش بازگذاشتند و همين نكته سبب شد كه فقه اهل بيت رشد كند و همراه با تحوّلات زمانه، براى نيازهاى مسلمين پاسخى در خور داشته باشد. فقه به تمام زواياى زندگى مردم نفوذ كرده و اقشار و صنف‌هاى مختلف جامعه توانسته‌اند پاسخ پرسشهاى فقهى خويش را از فقيهان اهل بيت بشنوند. (ر. ك: بحث انفتاح باب اجتهاد)

٤. حريّت و آزادگى‌

فقهاى اهل بيت عليهم السلام هرگز فقه خويش را در خدمت حاكمان ستمكار و دنياپرست قرار ندادند و فقه اهل بيت را در مسير توجيه كردارهاى ناشايست حاكمان ظالم و ضدّ مردمى به كار نگرفتند؛ همانگونه كه امامان اهل بيت عليهم السلام نيز فقه و دانش خويش را در خدمت ظالمان قرار نداده بودند.

*** با بيان اين نكته‌ها، به بررسى «ادوار فقه شيعه» پرداخته و دوران‌هاى فقه آنان در ٩ دوران مورد بحث و بررسى قرار مى‌دهيم. [١]

دوره اوّل: عصر حضور امامان اهل بيت عليهم السلام‌

بدون ترديد عصر رسول خدا صلى الله عليه و آله عصر مشترك همه مسلمانان بوده كه همگى احكام خويش را بدون واسطه از آن حضرت مى‌گرفتند و آن حضرت تنها مرجع علمى مسلمانان به شمار مى‌رفت.

پس از رحلت رسول خدا صلى الله عليه و آله با توجّه به اقبال مردم به اسلام و گسترش كشور اسلامى و پديد آمدن حوادث تازه و مسائل جديد، لازم بود پرسشهاى تازه پاسخ داده شود. رسول خدا صلى الله عليه و آله اين موضوع را با معرّفى اهل بيت در كنار قرآن كريم به عنوان مرجع علمى مسلمين پس از خود، جبران كرد.

[١]. در كتاب (موسوعة الفقه الاسلامى طبقاً لمذهب اهل بيت، ج ١، ص ٤٨) براى دوره‌هاى فقه شيعه شش دوره، و در (موسوعة طبقات الفقهاء جزء دوم) هفت دوره بر شمرده‌اند؛ ولى به تصوّر ما تفكيك دقيق دوره‌ها و شناسايى و بازيابى ويژگيهاى هر دوره، آن را به ٩ دوره مى‌رساند.