و هدف نهايى (نه هدف‌هاى نخستين كه در بالا آمد) در هر صورت (خواه تقسيم به سبك مرحوم محقّق باشد و يا صاحب مفتاح الكرامه) حفظ مقاصد پنجگانه‌اى است كه شرايع و اديان الهى به خاطر آن آمده است و آن عبارت است از دين، جان، عقل، نسب و مال. عبادات حافظ دين است و قصاص و ديات حافظ نفس و تحريم مسكرات (و مانند آن) حافظ عقل و مباحث نكاح و آنچه مربوط به آن است حافظ نسب و معاملات حافظ مال. حدود و تعزيرات و قضا و شهادات حافظ كل است.

پنجم: مرحوم شهيد صدر در كتاب‌ الفتاوى الواضحه‌ مباحث فقه را در چهار گروه تقسيم كرده كه بايد گفت متأثّر از تقسيم محقّق در شرايع است و آب و رنگ حقوق معاصر را به خود گفته است:

١. عبادات‌

٢. اموال خصوصى و عمومى (اسباب شرعيّه تملّك و احكام تصرف در اموال).

٣. روابط خانوادگى و روابط اجتماعى كه اوّلى مانند نكاح و طلاق و دومى مانند امر به معروف و نهى از منكر است.

٤. آداب عمومى است كه شامل قضا و شهادات و حدود و جهاد و حكومت و روابط بين الملل و مانند آن مى‌شود. [١]

*** تقسيم ديگر

اضافه بر آنچه گفته شد تقسيم ديگرى نيز براى كتب فقهيه انديشيده‌ايم كه مى‌تواند نظم جديدى به كتب فقهى دهد و كاستى‌ها را به حد اقل برساند و آن اينكه احكام فقهى در نظر ابتدايى به چهار قسم تقسيم مى‌شود: رابطه انسان با خدا، رابطه انسان با خلق، رابطه انسان با خودش و رابطه انسان با حكومت.

مى‌توان قسم پنجمى را به آن افزود و آن رابطه انسان با طبيعت و محيط زيست است و با نگاهى ديگر مى‌شود همه آنها را در پنج بخش جاى داد:

بخش اوّل: عبادات‌ و مقدّمات آن است كه شامل هشت كتاب مى‌شود: طهارت كه شامل وضو و غسل و تيمم نيز مى‌شود، صلاة، زكات، خمس، صوم، اعتكاف، حج و عمره.

بخش دوم: مسائل مالى و اقتصادى‌ كه شامل سه قسم است:

الف) معاملات كه روابط مالى انسان‌ها را با يكديگر تعيين مى‌كند و شامل ١٨ كتاب مى‌شود: بيع، رهن، حجر و مفلّس، ضمان (كه شامل حواله و كفالت نيز مى‌شود)، صلح، شركت، مضاربه، مزارعه، مساقات، وديعه، عاريه، اجاره، وكالت، وقف و صدقات، سكنى و حبس، هبات، سبق و رمايه، و وصيت.

ب) مسائل مالى غير معاملاتى كه ايقاعات را در بر مى‌گيرد و آن عبارت از هشت كتاب است: عتق، تدبير، مكاتبه، استيلاد، اقرار، جعاله (طبق عقيده كسانى كه آن را جزء ايقاعات مى‌دانند)، ايمان، نذر و عهد.

[١]. الفتاوى الواضحة، ج ١، ص ١٣٢.