دائرة المعارف فقه مقارن

جلد اوّل

1- فقه در لغت و اصطلاح

فقه در لغت

فقه در فرهنگ قرآنى

فقه در عصر صحابه، تابعين و در روايات معصومين عليهم السلام

فقه در اصطلاح فقها و اصوليون

يادآورى لازم

اجتهاد در مقابل نصّ

واژگان مرتبط

الف) «دين»

ب) «شَرْع»، «شِرْعة» و «شريعة»

آيا تشخيص موضوعات بر عهده فقيه است؟

منابع و مآخذ

2- اهميّت فقه اسلامى در لسان آيات و روايات

«فقه» شيوه نامه عبوديّت

«فقه» روشنگر حدود و مرزهاى الهى

اهميّت «فقه» در عرصه روايات

لازمه اخلال در فقه، اخلال در دو ركن ديگر دين است

تأثير اعتقادات و اخلاق در مسائل فقهى

تأثير اعتقاد و اخلاق در استنباط

تأثير فقاهت و اجتهاد در ديگر علوم اسلامى

منابع و مآخذ

3- گستردگى قلمرو فقه

1 قلمرو فقه تابع قلمرو شريعت

نيازهاى طبيعى

نيازهاى روحى و معنوى

نيازهاى اجتماعى

الف) مقصود از شريعت

ب) هدف دين

ج) حوزههاى نيازمندى به دين

3 مقتضاى اصل اوّلى در روايات معصومان بر شمول و جاودانگى است

2 قوانين امضايى

منابع و مآخذ

4 افراط و تفريط در تعيين قلمرو فقه

4- برترىهاى فقه اسلامى

1 «فقه» انعكاسى از برترى خالق عقل بر عقل

2 هماهنگى فقه اسلامى با فطرت

3 فراگير بودن فقه نسبت به همه نيازها

4 شمول فقه نسبت به دو حوزه فرد و اجتماع

5 آميختگى «فقه» و «اخلاق»

7 كاربردى بودن قوانين اسلام

8 سهل و ممتنع بودن

سخن آخر

6 تأكيد بر ضمانت اجرا

منابع و مآخذ

5- ادوار فقه اسلامى

دورههاى فقهى فقهاى اهل بيت عليهم السلام

ويژگىهاى فقه اهل بيت عليهم السلام

1 عمل به فقه اهل بيت عليهم السلام مجزى است

2 غناى فقه اهل بيت عليهم السلام

3 انفتاح باب اجتهاد و رشد و بالندگى

4 حريّت و آزادگى

دوره اوّل عصر حضور امامان اهل بيت عليهم السلام

فصل اوّل تدوين كتاب

1 ابو رافع صحابى

2 على بن ابو رافع

3 عبيد الله بن ابو رافع

4 ربيعة بن سميع

فصل دوّم مهمترين فقهاى اهل بيت در اين دوره

الف) امامان اهل بيت عليهم السلام

ديگر امامان اهل بيت عليهم السلام

پيشگفتار

ب) فقهاى عصر امامان اهل بيت عليهم السلام

1 تشويق و ترغيب به اجتهاد

2 فراوانى شاگردان مكتب اهل بيت عليهم السلام

3 تعدادى از فقهاى معروف مكتب اهل بيت عليهم السلام

دوره دوم عصر شكلبندى و تبويب فقه

ويژگىهاى اين دوره

الف) مدرسه قم و رى

ب) مدرسه عمّانى و اسكافى

دوره سوم عصر تحوّل در عرصه فقاهت و اجتهاد

ويژگىهاى اين دوره

دوره چهارم عصر ركود و تقليد

برخى از فقهاى اين دوره

ويژگىهاى اين دوره

دوره پنجم عصر تجديد حيات فقهى اهل بيت عليهم السلام

جمعى از فقهاى دوره پنجم

ويژگىهاى دوره پنجم

دوره ششم عصر پيدايش حركت اخبارىگرى

علّت پيدايش تفكّر اخبارىگرى

برخى از فقهاى اخبارى

ويژگىهاى دوره ششم

الف) آثار منفى حركت اخبارگرى

ب) آثار مثبت حركت اخبارىگرى

1 تأليف جوامع روايى

2 تدوين تفاسير روايى

دوره هفتم عصر تجديد حيات اجتهاد در عرصه فقاهت

ج) مدرسه بغداد

ويژگىهاى اين دوره

شاگردان محقّق بهبهانى

ويژگىهاى دوره هفتم

دوره هشتم عصر نوآورىهاى فقهى

شاگردان شيخ انصارى

ويژگىهاى دوره هشتم

1 تنظيم ويژه مباحث اصولى

2 نوآورىهاى فقهى

3 اهتمام گسترده به عبادات و عقود

4 پيدايش «تقريرات» در فقه و اصول

5 پيدايش رسالههاى عمليّه به شكل جديد

دوره نهم عصر ورود فقه به عرصههاى گوناگون اجتماعى

ويژگىهاى دوره نهم

دورههاى ششگانه فقه اهل سنّت

دوره اوّل عصر صحابه و تابعين

افراد سرشناس از تابعين

ويژگى دوره اوّل

دوره دوم عصر ظهور مذاهب فقهى

مذاهب منقرضشده فقهى

مذاهب منقرض نشده

1 مذهب حنفى

2 مذهب مالكى

3 مذهب شافعى

4 مذهب حنبلى

ويژگىهاى دوره دوم

دوره سوم عصر توقّف حركت اجتهادى

علل انسداد باب اجتهاد و انحصار مذاهب

1 تدوين مذاهب

2 شاگردان متعصّب

فقهاى برجسته دوره سوم

3 نقش زمامداران

فقهاى حنفى

فقهاى مالكى

فقهاى شافعى

فقهاى حنبلى

ويژگىهاى دوره سوم

دوره چهارم عصر ركود فقهى

برخى از فقهاى دوره چهارم

ويژگى دوره چهارم

دوره پنجم عصر بازگشت تلاش فقهى

ويژگىهاى دوره پنجم

دوره ششم عصر بيدارى و احياى مجدّد باب اجتهاد

ويژگىهاى دوره ششم

منابع و مآخذ

6- منابع استنباط از ديدگاه فقهاى اسلام

پيشگفتار

منابع اصلى و مورد اتّفاق در استنباط

الف) قرآن مجيد

قرآن كلام خداست

تحريفناپذيرى قرآن

حجيّت نصوص و ظواهر قرآن

ادلّه حجيّت ظواهر

1 ارتكاز عقلا

2 لزوم نقض غرض

حجيّت ظواهر قرآن و بررسى سخن اخبارىها

ب) سنّت

حجيّت سنّت رسول خدا صلى الله عليه و آله

حجيّت سنّت امامان اهل بيت عليهم السلام

پارهاى از مناقشات نسبت به حجيّت سنّت امامان اهل بيت عليهم السلام

چگونگى استنباط از فعل معصوم عليه السلام

چگونگى حجيّت تقرير معصوم عليه السلام

شيوههاى دست يابى به سنّت

الف) راههاى قطعى دست يابى به سنّت

سنّت صحابه

ب) راههاى غير قطعى دستيابى به سنّت

مباحث مشترك كتاب و سنّت

1 تقسيمات ادلّه نقلى

اقسام مفهوم

ج) اجماع

ديدگاه اهل سنّت در اجماع

2 عدم امكان نسخ قرآن به خبر واحد

3 امكان تخصيص و تقييد قرآن به حديث

ديدگاه اماميّه در اجماع

د) دليل عقل

مرحله اوّل موارد و مصاديق حكم عقل

ايرادها بر حجيّت دليل عقل

مرحله دوم دليل حجيّت دليل عقل

ه) قواعد فقهيّه

و) اصول عمليّه

منابع مورد اختلاف در استنباط

2 استحسان

نقد ادلّه حجيّت قسم چهارم از قياس

3 مصالح مرسله

4 سدّ و فتح ذرايع

تعارض ادلّه

منابع و مآخذ

7- عدم خلأ قانونى در اسلام

پيشگفتار

1 تعريف حكم و اقسام آن

الف) حكم اوّلى

ب) حكم ثانوى

ج) حكم حكومتى

2 قوانين ثابت و متغيّر و تأثير زمان و مكان

3 انفتاح باب اجتهاد

آيا خلأ قانونى وجود دارد؟

پاسخ به يك پرسش

آيا «منطقة الفراغ» واقعيت دارد؟

نقد و بررسى

منابع و مآخذ

8- انفتاح باب اجتهاد

فصل اوّل انسداد و ادلّه آن

1 تاريخچه انسداد

2 انگيزه و علل انسداد

الف) علل سياسى- اجتماعى

نقد و بررسى

ب) علل شرعى حكم به انسداد

3 محدوده انسداد

فصل دوم پىآمدهاى منفى انسداد باب اجتهاد

1 بىپاسخ ماندن مسائل مستحدثه

2 بىپاسخ ماندن مسائل مورد نياز در زمان ائمّه اربعه

3 ناسازگارى با جهانى و جاودانى بودن اسلام

4 تضادّ گفتار و عمل

فصل سوم معتقدان به انفتاح باب اجتهاد و ادلّه آنها

ب) لزوم مراجعه به دانشمندان و علماى امّت

الف) عموميّت خطابات قرآنى

2 سيره ائمّه عليهم السلام و دانشمندان

انفتاح در عصر پيامبر صلى الله عليه و آله و صحابه

قرن اوّل

قرن دوم

قرن سوم

قرن چهارم

قرن پنجم

قرن ششم

قرن هفتم

قرن هشتم

قرن نهم

قرن دهم

قرن يازدهم

قرن دوازدهم

قرن سيزدهم

قرن چهاردهم

قرن پانزدهم

3 روايات اهل بيت عليهم السلام دليل ديگرى بر انفتاح باب اجتهاد

4 رواياتى كه از فتواى بدون علم نهى مىكند

5 رواياتى كه طريق اجتهاد و استنباط را آموزش مىدهد

6 روايات حلّ تعارض احاديث

7 ادلّه قائلين به انفتاح از اهل سنّت

الف) اجتهاد فريضهاى دينى است

ب) جاودانگى اسلام و نياز مستمر به احكام دينى

ج) صيانت و حفاظت از كتاب و سنّت

د) شهادت ائمّه مذاهب اربعه بر انفتاح

فصل چهارم ديدگاههاى جديد و انفتاح مطلق باب اجتهاد

جمعبندى

خلاصه بحث

منابع و مآخذ

9- نقش زمان و مكان در استنباط

پيشگفتار

فصل اوّل زمان و مكان و تأثير آن در استنباط

گفتار اوّل تعاريف

گفتار دوم تأثير زمان و مكان از منظر بزرگان فقها

گفتار سوم قلمرو تأثير

1 تأثير زمان و مكان در موضوعات

الف) تغيير مصداق

ب) تبديل موضوع با تغيير درونى آن

ج) توسعه و تعميم مصداق

د) تضييق و تخصيص مصاديق

الف) تأثير زمان و مكان در كيفيت و روش اجراى احكام

ه) پيدايش مصاديق جديد

2 تأثير زمان و مكان در احكام

ب) جانشينى حكم ثانوى به جاى حكم اوّلى در موارد اضطرار

ج) ترجيح بعضى از احكام بر بعضى ديگر (قاعده اهمّ و مهم)

3 تأثير زمان و مكان در مصالح و مفاسد احكام

4 تأثير زمان و مكان در فهم متون (تفسير عصرى)

گفتار چهارم گونهشناسى تأثير زمان و مكان

1 گونه تأثير در مفاهيم قرآنى

2 گونه تأثير زمان و مكان در سيره نظرى و عملى معصومان عليهم السلام

الف) تأثير در سيره نظرى و نحوه گفتار

ب) تأثير در سيره عملى معصومان

3 گونه تأثير زمان و مكان در فتاواى فقها

گفتار پنجم نتايج تأثير

الف) حلّ تعارض ظاهرى موجود در سيره نظرى و عملى معصومان عليهم السلام

ب) تسهيل در احكام حكومتى

ج) تسهيل در معيشت

د) هماهنگ ساختن اسلام با نيازهاى واقعى زمان

ه) رفع عسر و حرج

فصل دوم شبهات و سؤالات

الف) مخدوش شدن جاودانگى احكام اوّليه اسلام

ب) مصلحت محورى و مصالح مرسله

ج) عرف محورى و عرفى شدن دين!

منابع و مآخذ

10- علوم پيش نياز اجتهاد

پيشگفتار

1 اجتهاد از نظر لغت

2 اجتهاد از نظر اصطلاح

3 اقسام اجتهاد

اوّل اجتهاد مطلق و متجزّى

دوم اجتهاد عام و خاص

4 مقصود از اجتهاد در عنوان بحث

5 لزوم فراگيرى بعضى از علوم پيش نياز اجتهاد

الف) ادبيات عرب

1 علم به لغت عرب

2 علم صرف

3 علم نحو

4 علم بلاغت (معانى و بيان و بديع)

2 علم فلسفه

ب) علوم عقلى

1 علم منطق

3 علم كلام

ج) علوم نقلى (يا عقلى و نقلى)

1 علم تفسير

2 علم الحديث

3 علم درايه

4 علم رجال

5 علم اصول فقه

ادلّه توقّف اجتهاد بر علم اصول

مخالفت اخبارىها با علم اصول

نزاع لفظى

6 علم فقه

7 علم به قواعد فقهى

خلاصه و نتيجه بحثهاى گذشته

آيا علوم و آگاهىهاى ديگرى براى اجتهاد لازم است؟

تأثير زمان و مكان در اجتهاد

منابع و مآخذ

11- سرچشمه اختلاف فتاوى

پيشگفتار

الف) حكم الهى يكى بيش نيست

ب) فراوانى مشتركات فقهى

عوامل اختلاف فتوا

عامل اوّل اختلاف در پارهاى از منابع استنباط احكام

الف) ظواهر آيات قرآن

ب) حجيّت احاديث ائمّه اهل بيت عليهم السلام

1 روايات آنها روايت از رسول اللَّه است

2 مقام عصمت

ج) رأى و عمل صحابه

نتيجه اختلاف در حجيّت رأى صحابى

مسأله 1) تعيين كمترين مدّت ايّام حيض

مسأله 2) ارث زن مطلقه بائنه

د) استحسان

1 حق شفعه

2 قرار دادن خيار براى غير طرفين معامله

ه) مصالح مرسله

نظرات فقيهان

ثمره فقهى اختلاف نظر در مصالح مرسله

1 اعتبار شهادت كودك بر وقوع جنايت ضرب و جرح

2 شكنجه متهم به سرقت براى اخذ اعتراف

و) سدّ ذرايع و فتح آن

اقسام سدّ ذرايع

ديدگاههاى مذاهب نسبت به حجيّت سدّ و فتح ذرايع

اختلافات فقهى ناشى از ردّ و قبول سدّ ذرايع

مسأله حجيّت قياس

2 مفاهيم الفاظ و كلمات موجود در كتاب و سنّت

1 آداب و عادات و قوانين و مقرّرات اجتماعى انسانها

3 دلالت التزاميه كلمات بر اراده متكلّم

ح) آيين پيامبران قبلى

الف) پرداخت نصف ديه در قصاص مرد به جرم قتل زن

ب) اجبار شريك به روش مهاياء

عامل دوم دسترسى يا عدم دسترسى به برخى از احاديث

اختلاف فتاواى شافعى در قديم و جديد

1 هم مذهب بودن

فراموشى حديث

عامل سوم اختلاف در معيار وثاقت راويان

2 اختلاف در وثاقت راوى

3 ديه قطع انگشت سبابه

عامل چهارم اختلاف در جهت صدور حديث

الف) ترديد در ثبات يا موقّتى بودن حكم

1 روزه «روز عاشورا»

2 زكات اسب

3 حكم ساختن مجسّمه

ب) اختلاف در واقعى يا تقيّهاى بودن حديث

استحباب روزه عاشورا

عامل پنجم اختلاف در نسخ حكم

عامل ششم اختلاف قرائت آيات يا نقل متون احاديث

الف) اختلاف در قرائت آيات

ب) اختلاف در نقل متن حديث

عامل هفتم اختلاف در دلالت آيات و روايات و فهم و تفسير آنها

منشأ اختلاف در فهم و دلالت متون

1 اشتراك لفظى

الف) اشتراك لفظى يك اسم

ب) اشتراك لفظى يك حرف

ج) اشتراك لفظى يك صيغه صرفى

د) اشتراك يك تركيب كلامى بين مفاهيم متعدّد

1 استثنا پس از جملههاى متعدد

2 اختلاف در تقييد دو موصوف توسّط يك صفت

2 ابهام لفظ و قابليّت تطبيق بر چند مصداق

4 مردّد بودن لفظ بين معناى حقيقى و كنايى يا مجازى

3 ترديد در بين معناى لغوى و شرعى

1 ترديد در كلمه «نكاح» بين ازدواج شرعى و اعمّ از شرعى

عامل هشتم اختلاف در ترجيح ادلّه متعارض

طهارت و نجاست منى

عامل نهم اختلاف در موارد حجيّت اصول عمليّه

2 قاعده يد

عامل دهم اختلاف نظر در مورد محدوده قواعد فقهيّه

3 قاعده ضمان يد

1 قاعده طهارت

عامل يازدهم اختلاف در دايره حجيّت عقل

عامل دوازدهم اختلاف در اقسام اجماع

عامل سيزدهم تأثير شرايط اجتماعى در فتواى مجتهد

1 ابطال طلاق ثلاث در يك مجلس

نتيجه بحث

منابع و مآخذ

12- جايگاه فلسفه احكام در فقه اسلامى

پيشگفتار

اوّل تعريف فلسفه احكام

دوم ارتباط فلسفه احكام با حسن و قبح ذاتى اشياء

سوم جايگاه بحث از فلسفه احكام

چهارم طرق كشف فلسفه احكام

ششم فايده بحث از فلسفه احكام

پنجم مقصود از شناخت فلسفه احكام

فصل اوّل اقوال در مسأله

الف) فلسفه احكام در نگاه فقهاى اهل بيت عليهم السلام

ب) فلسفه و تعليل احكام از نظر دانشمندان اهل سنّت

بخشى از سخنان منكران تعليل

ادلّه منكران تعليل

الف) دليل نقلى

ب) دليلى عقلى

سخنان معتقدان به تعليل

فصل دوم آيات و روايات مربوط به فلسفه احكام و افعال خدا

1 آيات و روايات مربوط به جهان تكوين

الف) آيات

ب) روايات

2 آيات و روايات مربوط به هدفمند بودن احكام شرعى

الف) آيات

ب) فلسفه احكام از منظر روايات

فصل سوم اقسام فلسفههاى احكام

منابع و مآخذ

13- بخشى از اصطلاحات مهمّ فقهى

پيشگفتار

اصطلاحات مربوط به مرحله تشريع احكام

مراحل تشريع حكم اقتضا، انشا، فعليّت و تنجّز

حكم تكليفى و وضعى

1 حكم تكليفى

2 حكم وضعى

اقسام حكم تكليفى

تقسيم اجمالى

تقسيم تفصيلى

تقسيمات وجوب

اقسام وجوب

الف) اقسام وجوب بر حسب ذات

ب) اقسام وجوب باعتبار شرايط و قيود

ج) اقسام وجوب به اعتبار وقت

د) اقسام وجوب به اعتبار دليل

اصطلاحات و اقسام حرمت

اقسام حرمت

اصطلاحات و اقسام استحباب

مستحب، مندوب، تطوّع، نفل و سنّت

اقسام مستحب

اصطلاحات و اقسام كراهت

اصطلاحات و اقسام اباحه

اقسام و اصطلاحات مربوط به حكم وضعى

امّا اصطلاحاتى كه در اين بخش قابل ذكر است

1- جزء، شرط، مانع و قاطع

2 سبب، علّت، مقتضى

حكم ظاهرى و اقسام آن

1 تقسيم حكم ظاهرى به اعتبار قرارداد شرعى

حكم واقعى و ظاهرى

2 تقسيم حكم ظاهرى به اعتبار ترخيص و الزام

اقسام حكم واقعى

3 تقسيم حكم ظاهرى به اعتبار دليل شرعى و عقلى

اصطلاحات مربوط به مناصب فقها

الف) فتوا، حكم و قضا

تفاوت حكم با فتوا

ب) استفتا و افتا

شوراى فتوا

ج) ولايت، حكومت، حسبه

اصطلاحات فقها در بيان فتوا و احتياط

الف) اصطلاحات فقها در بيان فتوا

ب) اصطلاحات فقها در موارد احتياط

اصطلاحات فقها در ارتباط با انجام تكاليف

الف) اطاعت و عصيان، انقياد و تجرّى

ب) امتثال و اجزا

ج) صحّت، فساد و بطلان

د) ادا، قضا و اعاده

منابع و مآخذ

14- ساختار و طبقهبندى فقه اسلامى

پيشگفتار

ساختار فقهى اماميّه

تقسيم ديگر

ساختار فقهى اهل سنّت

15- مسائل مستحدثه و اصول كلّى حاكم بر آن

منابع و مآخذ

پيشگفتار

1 تعريف مسائل مستحدثه

2 ضرورت بحث از مسائل مستحدثه

3 نمونههايى از مسائل مستحدثه

الف) مسائل مستحدثه پزشكى

1 تشريح

2 پيوند اعضا

3 تلقيح مصنوعى

4 تزريق خون

5 كنترل جمعيّت

ب) بخش عبادات

ج) بخش معاملات و مسائل اقتصادى

د) مسائل گوناگون

تبيين قواعد و اصول عامه مسائل مستحدثه

مطلب اوّل تفاوت روشها

مطلب دوم تأثير زمان و مكان در اجتهاد

اقسام تغيير موضوعات

مطلب سوم ضوابط كلّى استنباط مسائل مستحدثه

مطلب چهارم اطلاقات ادلّه لفظيّه

مطلب پنجم بحثى پيرامون عناوين ثانويّه

1 تعريف عناوين ثانويّه

2 اقسام عناوين ثانويّه

3 آثار عناوين ثانويّه

چند نمونه از مسائل مستحدثه

جمعبندى

منابع و مآخذ

16- ادلّه تقليد در مكتب اهل بيت عليهم السلام و اهل سنّت

پيشگفتار

اوّل تقليد در لغت و اصطلاح

الف) تقليد در لغت

ب) تقليد در اصطلاح

دوم تقليد در لسان روايات

سوم ضرورت تقليد در فروع دين

ادلّه تقليد در فروع دين

1 دليل عقل

2 سيره عقلا

3 آيات قرآن كريم

4 روايات

6 سيره مسلمين

5 اجماع

مخالفان تقليد

ادلّه مخالفان تقليد

2 روايات

3 ادلّه ديگر

4 شبهه عقلى در نقد تقليد

آيا احتياط امكانپذير است؟

يادآورى

چهارم تاريخچه تقليد

تقليد در صدر اسلام

تقليد از صحابه و تابعين

تقليد از فقهاى مذاهب اهل سنّت

تدوين رسالههاى عمليّه

پنجم تقليد در اصول دين

ادلّه عدم جواز تقليد در اصول دين

قائلين به جواز تقليد در اصول دين و ادلّه آنان

هفتم تقليد در موضوعات

هشتم تقليد اعلم

نهم تقليد ميّت

ششم تقليدى نبودن مسأله تقليد

منابع و مآخذ

17- رابطه فقه و حكومت

پيشگفتار

1 واژههاى اساسى

الف) فقه

ب) حكومت

2 ضرورت حكومت و دليل نياز به آن

فصل اوّل حكومت در اديان الهى

جمعبندى

فصل دوم ادلّه ضرورت تشكيل حكومت اسلامى

1 دليل عقلى

2 جامعيّت تعاليم اسلامى

جمعبندى

3 اهتمام پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله به تشكيل حكومت اسلامى

الف) تنظيم ديوانها و امور ادارى و تشكيل بيت المال

4 حكومت اسلامى بعد از پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله

ب) مراسلات و ارتباطات برون مرزى

ج) امضاى معاهدات

د) تشكيل و تنظيم لشكر

ه) نصب كارگزاران

5 سيره خلفاى نخستين

6 سيره اهل بيت عليهم السلام

انتظار حكومت جهانى مهدى عليه السلام

فصل سوم آميختگى كامل فقه اسلامى با حكومت

1 طرح آية اللَّه شهيد سيّد محمّد باقر صدر

2 طرح دكتر محمصانى

3 طرح دكتر وهبه زحيلى

4 طرح مصطفى زرقا

وظايف سلطان از منظر فقها

جمعبندى و نتيجهگيرى

فصل چهارم امتيازات حكومت دينى

تعبيرات فقها

فصل پنجم پاسخ به شبهات

مكتب سكولاريزم

اركان سكولاريزم

1 اومانيسم

2 عقلگرايى

3 علمزدگى

4 تساهل و تسامح

5- نوگرايى

تفكّر انفعالى روشنفكران مذهبى

نقد و بررسى

خلاصه و جمعبندى

ديدگاه ماكسيم رودنسون

18- احكام امضايى و تأسيسى و عرفى شدن احكام

منابع و مآخذ

پيشگفتار

نحوه امضاى شارع

احكام امضايى و عرفى شدن احكام

نقد و بررسى

ادّعاى بىنيازى از احكام شرعى

منابع و مآخذ

1/ 19- منابع تشريع در اديان ديگر

الف) منابع شريعت مسيحى

رسالت حضرت عيسى مسيح عليه السلام

تقابل شريعت و طريقت!

نسخ شريعت تورات در مسيحيّت

شريعت مسيحى

منابع تشريع در مسيحيّت كاتوليك

1 اربابان كليسا

2 فرمانروايان

واژهنامه

اميران تُيُولدار

بِنِديكت

پاتْريارْك

پِطْرُس

سوفرگان

سيكستوس

سينود شبانى

فريسيان

كاتبان

كانُن لا

2/ 19- منابع تشريع در اديان ديگر

مطرانها

منابع و مآخذ

ب) منابع شريعت يهود

گفتار اوّل ادوار شريعت يهود

الف) دوره كتاب مقدّس

ب) دوره سوفريم (كاتبان)

ج) دوره زوگوت (جفتها)

د) دوره تنّائيم (معلّمان)

ه) دوره آمورائيم (شارحان)

و) دوره ساوورائيم (حكما)

ز) دوره گائونيم (نوابغ)

ط) دوره احَرونيم (متأخّران)

ح) دوره ريشونيم (مراجع نخستين يا متقدّمان)

ى) دوره لغو استقلال قضايى يهود تا عصر حاضر

الف) تورات

اوّل اسفار تورات

گفتار دوم منابع شريعت يهود

1 منابع مكتوب

دوم تورات و قانون نامههاى معاصر آن

ب) ميشنا و تلمود

ج) بارَيتا

اوّل ميدراشهاى هلاخايى

دوم توسفتا

د) منابع مكتوب شريعت در دوران پس از تلمود

اوّل آثار دوره گائونى

دوم الفاسى

سوم راشى و توسافوت

چهارم ميشنه تورا

پنجم قانوننامه آشرى

ششم ارباعا طوريم

هفتم شولحان عاروخ

هشتم آثار پس از شولحان عاروخ

2- منابع قانونى شريعت يهود

الف) سنّت

ب) ميدراش

(تفسير)

ج) تَقانا

و گِزِرا

د) مينهاگ (عرف)

ه) مَعَسه (عمل و رويّه)

و) سِوارا (عقل)

ز) نمونهاى از كاربرد منابع قانونى

واژهنامه

«اگادا»

آلبرشت آلت

آمورائيم

احَرونيم

ارباعاطوريم

اسرائيل

اسفار پنجگانه تورات

الفاسى

باريتا

بَميدبار

بيت يوسف

پروشيم

تابوت عهد

تبعيد بابلى

تنّائيم

توسافوت

توسفتا

حشمونائيم

حكومت كاهنى

داوران

دِاوَريتا

دِرَبانان

دِواريم

ريشونيم

ساوورائيم

سرزمين موعود

سرزمين يهودا

شِئِلوت او- تشووت

شالحان عاروخ

شريعت شفاهى

شريعت مكتوب

سِفر اعداد

سفر تثنيه

سِفر خروج

صِدوشيم

عبرانيان

غريب مهمان

سِفر لاويان

سموئيل

سَنْهِدْرين

قانون نامه اورنَمو

قانون نامه حمورابى

قوانين امرى

قوانين موردى

قوانين هفتگانه نوح

كِتوويم

كِنِست هگدولا

گائونيم

گِزِرا

مَسِخِت

مَعَسه

سِوارا

سوفريم

ميدراش

ميدرشه هلاخا

ميشپاط

ميشنه تورا

مينهاگ

نووِلّى

نِويئيم

وَييقرا

هلينيسم

هيكل سليمان

يوسف قارو

منابع و مآخذ

20- مصادر تشريع و مبانى حقوق در مكاتب حقوقى معاصر

پيشگفتار

1 مكتب حقوق فطرى

تحوّل حقوق فطرى

اصول و ويژگىهاى حقوق فطرى

نقد و بررسى مكتب حقوق فطرى

2 مكتبهاى تاريخى و تحقّقى

ويژگى مشترك اين مكاتب

اوّل مكتب تاريخى

نقد و بررسى مكتب تاريخى

دوم مكتبهاى تجربى

1- مكتب سوداگرايى يا اصالت فايده

2- مكتب مصلحتگرايى يا پراگماتيسم

سوم نظريه اتّحاد حقوق و دولت

چهارم مكتبهاى تحققى

1 مكتب تحقّقى اجتماعى

2 مكتب تحقّقى حقوقى يا حقوق وضعى

پيروان مكتب تحقّقى حقوقى

منابع و مآخذ

فهرستها

فهرست آيات

آل عمران

ابراهيم

انبياء

مؤمنون

عنكبوت

ذاريات

ممتحنه

فهرست روايات

رسول خدا صلى الله عليه و آله

امير مؤمنان امام على بن ابى طالب عليه السلام

حضرت فاطمه زهرا عليها السلام

امام حسن مجتبى عليه السلام

امام محمّد باقر عليه السلام

امام جعفر صادق عليه السلام

امام موسى كاظم عليه السلام

امام على بن موسى الرّضا عليه السلام

امام على الهادى عليه السلام

امام حسن عسكرى عليه السلام

فهرست اشخاص و لقبها

مرسلات

فهرست اماكن

فهرست قبايل و گروهها

فهرست منابع

دائرة المعارف فقه مقارن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١١٣ - دوره پنجم عصر تجديد حيات فقهى اهل بيت عليهم السلام

برخى از آنان عبارتند از:

١. قاضى ابن برّاج طرابلسى (م ٤٨١)؛ مؤلّف كتاب‌ مهذّب. [١]

٢. أبو على طوسى، فرزند شيخ طوسى (م حدود ٥١٥). [٢]

٣. فضل بن حسن بن فضل طبرسى (م ٥٤٨) نويسنده تفسير ارزشمند مجمع البيان‌. وى آراى فقهى خويش را ذيل آيات الاحكام در همان كتاب تفسير خود آورده است. [٣]

٤. أبو جعفر محمّد بن على طوسى معروف به «ابن حمزه» (م حدود ٥٥٠) كتاب فقهى او الوسيلة الى نيل الفضيلة نام دارد. [٤]

٥. قطب الدين راوندى (م ٥٧٣) مؤلّف كتاب‌ فقه القرآن. [٥]

٦. أبو المكارم حمزة بن على بن أبو المحاسن، معروف به «ابن زهره» (م ٥٨٥) كتاب معروف او در فقه و اصول، غنية النزوع‌ نام دارد. [٦]

ويژگى‌هاى اين دوره:

١. ركود علمى در فقه و تقليد از آثار شيخ طوسى. بر همين اساس و به تبع شيخ طوسى در اين دوره به علم اصول توجّه ويژه‌اى شد و از عنصر عقل در استدلالات، بهره بيشترى گرفته شد و ابن زهره، بخشى از كتاب‌ غنيه‌ را به علم اصول اختصاص داد.

وى در عرصه‌هاى مختلف به طور روشن بر عقل اعتماد كرد. همچنين سديد الدّين حمصى (م ٥٨٨) نيز كتابى به نام‌ المصادر فى اصول الفقه‌ نوشت.

٢. توجّه به فقه القرآن. قطب الدين راوندى (م ٥٧٣) در همين زمينه كتابى با نام‌ فقه القرآن‌ نوشت و شيخ طبرسى نيز در تفسير مجمع البيان‌ به اين مسأله توجّه خاصّى كرد. [٧]

دوره پنجم: عصر تجديد حيات فقهى اهل بيت عليهم السلام‌

پس از آنكه سالها افكار شيخ طوسى بر فقه شيعه سايه افكنده بود و به سبب نفوذ فوق العاده علمى شيخ، كسى با وى مخالفت نمى‌كرد، در اواخر قرن ششم راه نقد افكار وى گشوده شد و نشاط فقاهت و اجتهاد بار ديگر به جمع فقها بازگشت. اين حركت تا قرن يازدهم (عصر سيطره اخباريون) ادامه يافت.

[١]. ر. ك: امل الآمل‌، ج ٢، ص ١٤٩؛ روضات الجنّات‌، ج ٤، ص ٢٠٦- ٢٠٢؛ اعيان الشيعة، ج ٨، ص ١٨.

[٢]. ر. ك: امل الآمل‌، ج ٢، ص ٧٦؛ اعيان الشيعة، ج ٥، ص ٢٤٦- ٢٤٤.

[٣]. ر. ك: امل الآمل‌، ج ٢، ص ٢١٧- ٢١٦؛ روضات الجنّات‌، ج ٥، ص ٣٦٥- ٣٥٧؛ اعيان الشيعة، ج ٨، ص ٤٠٠- ٣٩٨؛ مقدّمه‌ تفسير مجمع البيان.

[٤]. ر. ك: روضات الجنّات‌، ج ٦، ص ٢٧٤- ٢٦٢؛ اعيان الشيعة، ج ٢، ص ٢٦٤- ٢٦٣.

[٥]. ر. ك: امل الآمل‌، ج ٢، ص ١٢٧- ١٢٥؛ روضات الجنّات‌، ج ٤، ص ٩- ٥؛ اعيان الشيعة، ج ٧، ص ٢٤١- ٢٣٩.

[٦]. ر. ك: امل الآمل‌، ج ٢، ص ١٠٦- ١٠٥؛ روضات الجنّات، ج ٢، ص ٣٧٧- ٣٧٤؛ اعيان الشيعة، ج ٦، ص ٢٥٠- ٢٤٩.

[٧]. موسوعة طبقات الفقهاء، مقدّمه جزء دوم، ص ٣٠٣- ٣٠٢ (با اندكى تصرّف و تلخيص).