در شريعت يهودى نيز عرف يكى از مهم‌ترين پايه‌هاى هلاخا است. شايد بتوان چنين گفت كه تورات برخى از رسومى را كه قبل از نزول شريعت در ميان مردم جارى بوده، مسلّم انگاشته است، و از اين رو حتّى به برخى از قوانينى كه از ديدگاه آنان بسيار هم اساسى و مهم‌اند، مثل قوانين ازدواج و خريدوفروش و ... اشاره‌اى نكرده است. [٢] عرف در شريعت يهودى كاركرد مهمّى به عنوان منبع قانونى حقوق دارد. عرف در صورتى منبع قانونى است كه نظام حقوقى، در شرايط خاص و به شرط تحقّق شرايطى خاص، يك رفتار پذيرفته‌شده همگانى را به عنوان يك قاعده الزام‌آور حقوقى تصديق كند.

عرف در شريعت يهودى سه كاركرد دارد: ١. به عنوان عامل قاطع و تعيين‌كننده در جايى كه عقايد درباره يك قاعده هلاخايى خاصْ مورد اختلاف باشد؛ ٢. براى افزودن به هلاخاى موجود، آنجا كه مناسبات عملى زمانه مسائل جديدى را پيش آورد كه پيش‌تر پاسخى براى آن مشخص نشده است؛ ٣. ايجاد قواعد جديدى كه هلاخاى موجود را نقض مى‌كند. دو كاركرد اخيرِ عرف شبيه كاركردهاى قانون‌گذارى (تقانا) است. [٣]

ه) مَعَسه (عمل و رويّه) [٤]

مَعَسه‌ ( «عمل»، «رويه») عبارت است از آن قواعد حقوقى كه از احكام قضايى صادر شده از جانب محاكم قضايى صلاحيت‌دار يا روش عالمان هلاخا در يك موضوع مشخص استنتاج شده است.

مَعَسه‌ در دو شكل، منبع قانونى شريعت يهودى است:

معسه‌ گاه به شكل حكمى است كه دادگاه يا قاضى صلاحيت‌دار در يك مورد و دعواى خاص و عينى صادر مى‌كند. معسه‌ در اين معنا شبيه «رويه قضايى» در ديگر نظام‌هاى حقوقى است. گاه نيز معسه‌ ناشى از روش و نظريه يك عالم هلاخايى صلاحيت‌دار است، امّا وى در مقام قاضى يا داور نيست. [٥] اين را شايد بتوان شبيه «نظريه حقوقدانان» در ديگر نظام‌هاى حقوقى دانست. قوانين ناشى از معسه‌ بخش مهمّى از نظام حقوقى يهودى را شكل مى‌دهند و از اين نظر نظام حقوقى يهود نمونه‌اى قديم از نظام‌هاى حقوقى است كه بسيارى از قوانين در آن مبتنى بر مجموعه‌اى از «رويه‌ها» يا آراى قانونى است.

هلاخا اين ويژگى را از خود تورات گرفته است، چرا كه در آن، بسيارى از قوانين درباره يك موضوع يا واقعه خاص وضع شده‌اند، براى مثال، كفرگويى (لاويان، ٢٤: ١٠. ٢٣)؛ جمع كردن هيزم در روز شبات (اعداد، ١٥: ٣٢. ٣٦)؛ سهم الارث دختران‌

[١]. مقدّمه علم حقوق‌، ناصر كاتوزيان، ص ١٨٨.

[٢].M .D .H ./M .E ,"Minhag ",EJ .,v .٢١ .,p ٥ .

[٣].Ibid .,p .٧ -١١ .

[٤].ma'aseh

[٥].M .E .,"Ma'aseh ",EJ .,v .١١ ,p .١٤٦ .