و نيز مى‌گويد: «اذا قلت قولًا يخالف كتاب اللَّه تعالى و خبر الرّسول فاتركوا قولي‌؛ هرگاه فتوايى دادم كه با كتاب خدا و يا خبرى كه از پيامبر صلى الله عليه و آله رسيده مخالف بود، فتواى مرا كنار بگذاريد». [٢]

مالك بن انس‌ [٣] مى‌گويد:

«إنّما أنا بشر أخطئ و أصيب، فانظروا في رأيي فكلّ ما وافق الكتاب و السنّة فخذوه و كلّ ما لم يوافق الكتاب و السّنة فاتْركوه‌؛ من بشرم، گاهى به خطا مى‌روم و گاه به واقع دست مى‌يابم، در فتوايم دقت كنيد، آنچه موافق كتاب و سنّت بود بگيريد و آنچه موافق نبود، ترك نماييد». [٤]

امام شافعى مى‌گويد:

«إذا وجدتم في كتابي خلاف سنّة رسول اللَّه فقولوا بسنّة رسول اللَّه و دعوا ما قلت؛ هرگاه در كتاب من خلاف سنّت پيامبر صلى الله عليه و آله را يافتيد، سنّت پيامبر را بگيريد و گفته مرا رها سازيد». [٥]

در جاى ديگر مى‌گويد:

«إذا رأيتمونى أقول قولًا و قد صحّ عن النبى صلى الله عليه و آله خلافه فاعلموا أن عقلي قد ذهب‌؛ هرگاه مشاهده كرديد من چيزى را گفتم و از پيامبر صلى الله عليه و آله خلاف آن رسيده، بدانيد كه عقل خود را از دست داده‌ام». [٦]

احمد حنبل مى‌گويد:

«لا تُقلّدْنى و لا تُقلِّد مالكاً و لا الشّافعي و لا الأوزاعي و لا الثوري و خذ من حيث أخذوا؛ از من تقليد مكن، از مالك، شافعى، اوزاعى و ثورى نيز تقليد مكن بلكه وظيفه و تكليف شرعى خود را از آنجا بگير كه آنها گرفتند». [٧]

در جاى ديگر مى‌گويد:

«رأى الاوزاعي و رأى المالك و رأى أبي حنيفة كلّه رأي و هو عندي سواء و انّما الحجّة فى الآثار؛ رأى أوزاعى، مالك و ابو حنيفه همه رأى و نزد من مساوى هستند و حجّت اصلى در آثار و اخبار رسيده (از پيامبر) است».[٨]

جمع‌بندى:

در جمع‌بندى بايد گفت: گرچه در گذشته از نظر

[١]. «ابن عبد البر» در «الانتقاء فى فضائل الثلاثة الائمة الفقهاء» ص ١٤٥، «ابن قيم» در «اعلام الموقعين‌» ج ٢، ص ٣٠٩ و «ابن عابدين» در حاشيه‌اش بر «البحر الرائق‌» ج ٦، ص ٢٩٣ و در «رسم المفتى‌»، ج ٧، ص ٢٩ و ٣٠ و «شعرانى» در «العهود المحمّديه‌»، ص ٦٣٤ اين جمله را نقل كرده‌اند.

[٢]. «ابن عبد البر» در كتاب‌ جامع بيان العلم و فضله‌، ج ٢، ص ٣٢ و «ابن حزم» در «اصول الاحكام‌»، ج ٦، ص ١٤٩ و ايقاظ الهمم‌، ص ٦٢ اين سخن را آورده‌اند.

[٣]. مالك بن انس بن مالك مدنى، فقيه و يكى از بزرگان است او امام دار الهجرة (مدينه) بوده است. عبد الرزاق درباره او گفته است: مالك، موثّق، مورد اعتماد، پرهيزكار، فقيه و عالم بوده است. (تهذيب التهذيب‌، ج ١٠، ص ٧- ٥).

[٤]. الإحكام‌ (ابن حزم)، ج ٦، ص ٧٩٠؛ تهذيب التهذيب‌ (ابن حجر)، ج ١٠، ص ٨.

[٥]. ذم الكلام‌، ج ٣، ص ٤٧، ح ١؛ تاريخ مدينه دمشق‌، ابن عساكر، ج ٥١، ص ٣٨٦.

[٦]. أبو القاسم سمرقندى در امالى آن را آورده. تاريخ مدينه دمشق‌، ج ٥١، ص ٣٨٧.

[٧]. إعلام الموقعين‌، ج ٢، ص ٢٠١.

[٨]. جامع بيان العلم و فضله‌ (ابن عبد البر)، ج ٢، ص ١٤٩.