اين حساب، كار ساووراها عبارت بود از تنظيم و فصل‌بندى تلمود، روشن كردن برخى از آراى هلاخايى نامعلوم، بيان بحث‌ها و توضيحات اضافى متون موجود، و افزودن عبارت‌هاى كوتاه راهنما براى تسهيل مطالعه متن. [١]

ز) دوره گائونيم (نوابغ)

با تدوين شريعت شفاهى در ميشنا و تلمود، تحوّل و تطور شريعت يهود به پايان نرسيد، بلكه دوران جديدى آغاز شد كه آثار مهمّى را نيز در شريعت يهود در پى داشت. از پايان دوره تلمود تا حدوداً ميانه سده يازدهم را دوره گائونيم‌ [٢] مى‌نامند.

نام اين دوره از واژه «گائون» (به معناى نابغه، علّامه) كه لقب رسمى رؤساى آكادمى‌هاى بابل (سورا و پومبديتا) بود گرفته شده است. در بخش عمده اين عصر آكادمى‌هاى بابل مركز معنوى و فرهنگى كل جامعه يهودى بود و بيشتر جوامع يهودى فتاوا و احكام گائون‌ها را به طور مطلق مى‌پذيرفتند. ايشان مى‌كوشيدند تا تلمود را، در شكلى كه از ساوورائيم دريافت كرده بودند، به گونه‌اى تفسير كنند كه قانون نامه مورد پذيرش، در همه موضوعات اجتماعى و دينى شود.

از مهم‌ترين عالمان دوره گائونيم مى‌توان به اين افراد اشاره كرد: عمرام، [٣] سعديا، [٤] سموئيل بن هوفنى، [٥] شريرا و حاى‌ [٦] كه با مرگ او دوره گائونى نيز به پايان مى‌رسد.

ح) دوره ريشونيم (مراجع نخستين يا متقدّمان)

عصر ريشونيم‌ [٧] (يا متقدّمان، مراجع نخستين) از زمان اسحاق الفاسى‌ [٨] در ميانه سده يازدهم آغاز مى‌شود و تا قرن شانزدهم (دوران يوسف قارو و تدوين كتاب‌ شولحان عاروخ‌ و نيز مَپّا [٩] اثر موسى ايسرلس‌ [١٠]) ادامه مى‌يابد. اين عصر را دوران برجسته شريعت يهود در دوره پس از تلمود (پساتلمود) مى‌دانند. در اين دوره آثار قابل ملاحظه‌اى در شريعت يهودى تدوين شد. در اين عصر قانون‌گذارى اجتماعى در ميان آنها رونق بسيارى يافت. آغاز دوره ريشونيم با افول آكادمى‌هاى بابل و پيدايش مراكز جديد آموزشى در سرزمين‌هاى آوارگى، از جمله شمال آفريقا، اسپانيا و ديگر كشورهاى اروپايى هم زمان است. از عالمان دوره‌

[١]..D .S .,"Savora ,Savoraim ",EJ .,v .٤١ ,p .٠٢٩ -١٢ .

[٢].gaonim

[٣].Amram

[٤].Saadyah

[٥].Amram

[٦].Saadyah

[٧].rishonim

[٨].Isaac al -Fasi

[٩].Mappah

[١٠].Moses Isserles