جنبه معنوى دارد و بعضى جنبه مادى: نخست اين كه «در سايه حكومت او مؤمن به كار خويش ادامه مى‌دهد (و راه خود را به مقام قرب الى اللّه مى‌پيمايد) (يعمل في إمرته‌ [١] المؤمن). [٢] دوم اين كه: «كافر نيز در حكومت او (از مواهب مادى) بهره‌مند مى‌شود، (و به زندگى مادى دنيوى خود ادامه مى‌دهد) (و يستمتع فيها الكافر).

سوم اين كه: «خداوند به مردم فرصت مى‌دهد كه در دوران حكومت او زندگى طبيعى خود را تا پايان (در سلامت نسبى) طى كنند». (و يبلّغ اللّه فيها الأجل).

چهارم اين كه: «به وسيله او اموال بيت المال جمع‌آورى مى‌گردد». (و هزينه‌هاى دفاعى و عمرانى و انتظامى فراهم مى‌شود) (و يجمع به الفي‌ء). [٣] پنجم اين كه: «به كمك او با دشمنان مبارزه مى‌شود». (و يقاتل به العدوّ).

ششم اين كه: «به وسيله او جاده‌ها امن و امان مى‌گردد». (و تأمن به السّبل).

و هفتم اين كه: «حقّ ضعيفان به كمك او از زورمندان گرفته مى‌شود». (و يؤخذ به للضّعيف من القويّ).

و در سايه انجام يافتن اين وظائف هفتگانه از سوى حكومت اين نتيجه نهايى حاصل مى‌گردد كه «نيكوكاران در رفاه خواهند بود و از دست بدكاران در امان مى‌باشند». (حتّى يستريح برّ و يستراح من فاجر).

تاريخ سياسى جهان، نشان مى‌دهد كه در گذشته و حتّى در زمان حال اقليتى بودند كه طرفدار نفى حكومت و حاكميت‌ها بودند- و به ادلّه سست و واهى آنها در بحث آينده اشاره خواهيم كرد- خوارج نيز از چنين تفكّر خام و ناپخته‌اى طرفدارى‌

[١] «امرة» (بر وزن عبرة) مصدر يا اسم مصدر است، از ماده امر كه به معنى فرمان دادن و گاه به معنى حكومت كردن آمده است و امرة در اينجا به معنى حكومت است.

[٢] واضح است كه ضمير در «إمرته» به مطلق امير بر مى‌گردد اعم از برّ و فاجر، و همچنين ضمير در «فيها» به امارت مطلق امير بر مى‌گردد، و اين كه بعضى از شارحان نهج البلاغة اوّلى را به امارت برّ و دومى را به امارت فاجر و يا هر دو را به امارت فاجر باز گردانده‌اند، به هيچ وجه با ظاهر كلام موافق نيست.

[٣] في‌ء، در اينجا به معنى اموال بيت المال است، و در باره اين واژه بحث مشروحى در شرح خطبه ٣٤ گذشت.