و هنگامى كه موسى عليه السّلام از ترس مأموران خونخوار فرعون از مصر بيرون آمد و به سوى مدين حركت كرد گفت: اميدوارم پروردگارم مرا به راه راست هدايت كند» «وَ لَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ قالَ عَسى‌ رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ». [١] و هنگامى كه بر دروازه مدين به يارى دختران شعيب برخاست و گوسفندان آنها را آب داد، در سايه‌اى قرار گرفت و عرض كرد: «پروردگارا! هر خير و نيكى بر من فرستى به آن نيازمندم» «رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ» [٢].

پيامبر اسلام صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نيز به هنگام ترك مكه در سفر تاريخى هجرت به مدينه، سفرى كه بسيار مخاطره آميز و هولناك بود، در حالى كه از مفارقت مكه و خانه خدا سخت ناراحت بود، و در دل آرزو مى‌كرد كه به آن باز گردد بشارت بازگشت به آن سرزمين را از وحى آسمانى دريافت داشت و آيه زير بر او نازل شد: «إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى‌ مَعادٍ»، همان كسى كه قرآن را بر تو فرض كرده، تو را به جايگاه و زادگاهت باز مى‌گرداند. [٣] اين تعبير نشان مى‌دهد كه او در اين حال دست به دعا برداشته بود، و يا حالت دعا داشت كه اجابت آن از سوى حق رسيد.

در روايات اسلامى نيز دستور به دعاهايى به هنگام سفر داده شده است. [٤] اين سخن را با جمله‌اى از دعاى على عليه السّلام به هنگام حركت از كوفه به شام پايان مى‌دهيم: در بعضى از روايات آمده است هنگامى كه پاى مباركش را در ركاب نهاد «بسم اللّه» گفت، و هنگامى كه بر پشت مركب سوار شد فرمود: «سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَ إِنَّا إِلى‌ رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ»، پاك و منزّه است خداوندى كه اين مركب را مسخّر ما فرمود و گرنه ما توانايى تسخير آن را نداشتيم و ما به سوى پروردگارمان باز مى‌گرديم‌ [٥]، سپس دعايى را كه در خطبه مورد بحث آمده تلاوت فرمود.

[١] سوره قصص، آيه ٢٢.

[٢] سوره قصص، آيه ٢٤.

[٣] سوره قصص، آيه ٨٥.

[٤] به كتاب وسائل جلد ٨، صفحه ٢٧٥ و ٢٨١ مراجعه فرماييد.

[٥] سوره زخرف، آيات ١٢- ١٣- ١٤.