فقه سیاسی - عمید زنجانی، عباسعلی - الصفحة ١٠٣ - مبحث پنجم ناسيوناليزم ايرانى

ج - قيامهاى اجتماعى و ادبى كه بوسيله دسته‌اى به نام شعوبيه صورت گرفت.» [١]

اينك براى روشن شدن نقش تاريخى ناسيوناليزم ايرانى و نقد آن به تفصيل هركدام از اين عوامل را مورد بررسى قرار مى‌دهيم:

١. نهضت شعوبيه : شعوبيه نهضتى بر عليه سياست تبعيض نژادى بنى اميه و انديشه برترى عرب بر عجم بود كه نخست منادى برادرى و برابرى در ميان همه اقوام و ملل مسلمان بود و علت شهرت آنان به شعوبيه استدلال آنان به آيه شريفه: (إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَىٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا ۚ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ) [٢] . لكن بتدريج تحولى در انديشه شعوبيه بوجود آمد و آنان را به تندروى در حمايت غير عرب كشانيد و موجب گرديد در برابر مفاخرت عرب بر نژاد خويش، آنان بر تفضيل عجم بر عرب پا بفشارند. امير طاهر بن حسن به علان شعوبى به خاطر نوشتن كتابى در نكوهش عرب سى‌هزار درهم صله داد و وى حتى بنى‌هاشم را نيز از تيغ هجو و بدگويى معاف نداشت. [٣]

نويسندگان عرب از شعوبيه به بدى ياد كرده‌اند و آنها را به زندقه و خروج از اسلام نسبت داده‌اند لكن در ارزيابى نظرات شعوبيه بويژه آنها كه عرب منهاى اسلام را مورد نقد و بدگويى قرار داده‌اند بايد تندروى و تعصبات نژادى بنى اميه بويژه سياست تحقير ملتهاى غير عرب را كه توسط امويان دامن زده مى‌شد در نظر گرفت و در حقيقت آن را نوعى رويارويى به شكل مقابله به مثل تلقى نمود.

انتقاد از عرب جاهلى در متون اسلامى نيز به وفور ديده مى‌شود. خطبه قاصعه٤معروف امام على (ع) در نكوهش عرب جاهلى بيانگر بى‌تمدنى و عقب‌ماندگى و جاهليت عرب مى‌باشد.

[١] . رك: لغت‌نامه دهخدا، ج ٩، ص ١٢٦١٧، چ دانشگاه تهران، ١٣٧٣.

[٢] . سوره حجرات، آيه ١٣.

[٣] . براى توضيحات بيشتر در مورد شعوبيه رك: عقدالفريد، ج ٣ و مجمع‌البيان و التبيان، ج ١، ٢ و ٣ و تاريخ ادبيات در ايران، تأليف دكتر صفا، ص ٢٣-٢٦.

[٤] . نهج البلاغه، خ ١٩٢ و همچنين در خ ٢، ٢٦ و ٩٥ نكوهش عرب جاهلى آمده است و از آن جمله است:

«و انتم معشر العرب على شرّ دين و فى شرّ دار متنّخون بين حجارة خشنٍ و حيّات صمّ‌...»