عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ٢٧٧ - نفس و مقامات اربعه

روح در نهاد آدمى جاذبه محبت به حضرت حق پيدا گردد، كه توليد آن از مجذوب شدن قهرى است به عالم حقيقت و سرد شدن از عالم مجازى كه عرصه ناپايدار ممكنات است و رفته رفته محبت شدت نمايد و اشتعال و افروختگى در روح عيان گردد و از خود بيخود و بى‌خبر شود و اين مقام را كه مرتبه چهارم از كمال قوه عمليه است فنا گويند و مقام فناء فى الله سه درجه دارد:

درجه اولى: فناء در افعال است، كه در نظر عارف سالك جمله مؤثرات و همه مبادى اثر و اسباب و علل از مجرد و مادى و قواى طبيعيه و اراديه بيهوده و بى‌اثر شود و مؤثرى غير از حق و نفوذ اراده و قدرت حق در كائنات نبيند و عوامل اين عالم را محو و ناچيز در حيطه قدرت نامتناهى الهى شهود نمايد و در اين حال يأس تمام از همه خلق و رجاء تام به حق پيدا شود و حقيقت آيه كريمه:

[و ما رميت إذ رميت و لكن الله رمى‌][١].

[اى پيامبر!] هنگامى كه به سوى دشمنان تير پرتاب كردى، تو پرتاب نكردى، بلكه خدا پرتاب كرد [تا آنان را هلاك كند].

به عين شهود بدون شائبه پندار و خيال عيان بيند و لسان حال او مترنم به مقال ذكر كريم «لا حول ولا قوة الا بالله» گردد و در اين مقام بزرگ‌ترين قدرت‌ها و نيروهاى مقتدرترين سلاطين عالم امكان، با قدرت و نيروى پشه ضعيف در نظر حقيقت‌بين او يكى شود و اين درجه را محو گويند.

درجه ثانيه: فناء در صفات حق است، بيان اين مقام آن كه انواع مختلفه كائنات كه هريك در حد خود تعينى و نامى دارند، مانند ملك و فلك و انسان و حيوان و اشجار و معادن كه در نظر اهل حجاب به صورت كثرت و تعدد و غيريت متصور

[١] -انفال( ٨): ١٧.