عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ٢٥٣ - مخالفت با هواى نفس، بهترين عبادت

هجويرى مى‌گويد: نفس، منبع شر است و قاعده سوء و اظهار اخلاق دنى و افعال مذموم را سبب اوست و اين بر دو قسمت بود: يكى معاصى و ديگر اخلاق سوء چون كبر و حسد و بخل و خشم و حقد و آنچه بدين ماند از معانى ناستوده اندر شرع و عقل، پس به رياضت مر اين اوصاف را از خود دفع تواند كرد، چنان كه به توبه مر معصيت را كه معاصى از اوصاف ظاهر بود و اين اخلاق از اوصاف باطن و رياضت از افعال ظاهر بود و توبه از اوصاف باطنى، آنچه اندر باطن پديدار آيد از اوصاف دنى به اوصاف سنى‌[١] ظاهر و پاك شود و آنچه بر ظاهر پديدار آيد به اوصاف باطن، پاك شود و نفس و روح هر دو از لطايفند اندر قالب، چنان كه اندر عالم شياطين و ملائكه و بهشت و دوزخ، اما يكى محل خير است و يكى محل شر، چنان كه چشم، محل بصر است و گوش، محل سمع و كام محل ذوق و مانند اين از اعيان و اوصافى كه اندر قالب آدمى مودع است، پس مخالفت نفس سر همه عبادت‌ها است و كمال همه مجاهدت‌ها و بنده جز بدان به حق راه نيابد، از آن كه موافقت وى هلاك بنده است و مخالفت وى نجات بنده.

ذوالنون گفته:

مفتاح عبادت، فكرت است و نشان رسيدن، مخالفت نفس و هواست و مخالفت آن ترك آرزوهاست، هركه مداومت كند بر فكرت به دل، غيب ببيند به روح.

ابو سليمان دارانى گفته:

فاضل‌ترين كارها خلاف رضاى نفس است و نيز: هركه نفس خود را قيمتى داند، هرگز حلاوت خدمت نيابد و نيز هركه وسيلت جويد به خداى به تلف كردن نفس خويش، خداى نفس او را بر وى نگاه دارد و او را از اهل جنت گرداند.

[١] -سنى: والا، رفيع، بلند.