شخصى را زخمى زنند بعوض شخصى و او از زخم خوردن بيمار شود و بميرد و حال او مشتبه شود كه مردن او به سبب زخم بوده يا به واسطه مرض در آن قصاص نيست بلكه قصاص عوض ثابت است.

مطلب دوّم در بيان خونبهاى آدمى‌

و در آن چند فصل است:

فصل اوّل در بيان آن چه موجب خونبها مى‌شود

بدان كه در شصت و هشت موضع خونبها بايد داد:

اوّل‌ كشتن آدمى هر گاه از روى خطا واقع شود مثل آن كه شخصى تيرى بقصد حيوانى بيندازد ناگاه بر آدمى خورد و او را بكشد.

دوّم‌ كشتن آدمى از روى شبهه بعمد مثل آن كه شخصى را به واسطه ادب كردن به چيزى بزند كه غالبا كشنده نباشد و اتّفاقا او را بكشد.

سيّم‌ كشتن آدمى از روى عمد هر گاه از هر دو جانب به خونبها راضى شوند جايز است و بعضى از مجتهدين گفته‌اند كه ولى مقتول مخيّر است ميانه قصاص كردن و خونبها گرفتن يا عفو نمودن و بعضى برآنند كه هر گاه ولىّ مقتول به خونبها راضى شود بر قاتل واجبست كه خونبها بدهد.

چهارم‌ كسى كه چاهى بكند و ديگرى نداند كه چاهست و او را در آن اندازد آن كس كه چاه كنده خونبها مى‌دهد.

پنجم‌ هر گاه دو كس سبب شوند و يكى سابق باشد آن سابق ضامن خونبهاست مثل آن كه سنگى بر جائى بگذارد و ديگرى چاهى بكند پس پاى كسى بر سنگ خورد و در چاه افتد سابق ضامنست و اگر يكى از ايشان در ملك خود سنگ گذاشته يا چاه كنده باشد ضامن خونبها نيست.

ششم‌ طبيب ضامن خونبهاست از مال خود آن چه را از نفس يا عضو به علاج تلف كند و اگر چه احتياط كرده باشد و بيمار نيز اذن داده باشد و بعضى از مجتهدين گفته‌اند كه اگر طبيب سعى تمام كرده باشد و حاذق باشد ضامن خونبها نيست و اگر بيمار پيش از مردن ابراى ذمّه طبيب كند آيا خونبها ساقط مى‌شود مجتهدين را در اين دو قولست.

هفتم‌ كسى كه خواب‌آلوده باشد و كسى را بكشد يا عضو كسى را تلف كند عاقله او ضامن خونبهاست و بعضى از مجتهدين برآنند كه او خود ضامن خونبهاست از مال خود.

هشتم‌ بردارنده متاع هر گاه بر كسى بخورد و بكشد يا عضو او را تلف كند ضامن است از مال خود.

نهم‌ كسى كه زن خود را به نوعى در بغل گ‌يرد يا جماع كند كه بميرد ضامن خونبهاى اوست از مال خود.

دهم‌ كسى كه غافل فرياد كند و به سبب آن طفلى يا ديوانه يا بيمارى يا صحيح المزاجى بميرد ضامن خونبهاى ايشانست از مال خود و بعضى از مجتهدين برآنند كه عاقله او ضامن است.

يازدهم‌ كسى كه بر كسى افتد كه او را بكشد ضامن خونبهاى اوست از مال خود و اگر خود