همان بعض را كه قبض كرده‌اند صحيح است و اگر در دو جنس متّفق زيادتى واقع شود با علم واجب است برگيرنده آن كه زياده را به صاحبش باز دهد اگر او را بشناسد و بعد از فوت وفات او به ورثه او برساند و اگر او را نشناسد جهت او تصدّق‌[١] كند و اگر مقدار زياده را نداند امّا صاحب آن را شناسد با او مصالحه كند و اگر صاحبش را نيز نشناسد خمس از آن بيرون كند و باقى حلالست‌[٢] و اگر بحرام بودن ربا جاهل باشد استغفار كند و گناه ندارد و آيا در اين صورت زيادتى را به صاحبش بايد داد يا نه مجتهدين را در اين دو قول است اقوى آنست كه ردّ آن برو واجبست و مى‌توان خلاص شدن از ربا بانكه بگرداند يا ناقص چيزى از غير جنس آن يا آن كه ناقص را به جنس ديگر بفروشد و به زياده بخرد يا آن كه زيادتى را ببخشد[٣].

قسم دهم آن كه دو جنس مختلف باشد

چه آن را به زياده و كم نقد مى‌توان فروخت امّا اگر هر دو قابل كيل و وزن باشند نسيه فروختن مكروهست و اگر چه بى‌زياده و نقصان بفروشد.

فصل چهارم در بيان آن چه در بيع كردن داخل است‌

و قاعده كلّى در آنست كه هر چه در عرف آن را داخل دانند در بيع كردن داخلست.

قسم اوّل زمين و عرصه و ساحت‌

پس هر گاه عقد بيع بر اينها واقع شود چشمه و چاه آب در بيع آن زمين داخلست و درختهايى كه در آن باشند يا زراعتى كه شده باشد داخل نيست اگر چه بايع در وقت بيع گفته باشد كه فروختم به تو اين زمين را بجميع حقوق آن امّا اگر گفته باشد كه فروختم اين خانه را با آن چه در بر آن بسته شود يا اين زمين را با آن چه در اوست در اين صورت درخت و زراعت داخلست امّا سنگهايى كه در زمين مدفون باشد داخل نيست‌[٤] و بايع را در اين وقت لازمست كه سنگها را از آن زمين بيرون كند و اجرت مدّت كندن سنگها بر بايع لازم نيست و اگر چه زيان آن بسيار باشد امّا بر بايع لازمست كه بعد از بيرون آوردن سنگها آن چه از زمين ناهموار شده باشد هموار كند.

[٥]

قسم دوّم باغ و بستان‌

پس هر گاه عقد بيع بر هر دو واقع شود درخت و زمين و ديوار داخلست و آيا عمارتى كه در باغ و بستان واقع است و خانهائى كه چوب بر آن مى‌اندازند و بر آن بالا مى‌روند جهت پرانيدن جانوران و محافظت انجير و انگور در آن داخل است يا نه ميانه مجتهدين خلافست اقرب آنست كه داخل نيست.

قسم سيّم خانه‌

و داخل است در آن زمين و عمارت و بالاخانه و

[١] احوط اذن از حاكم شرع يا مأذون از قبل او است صدر دام ظلّه العالى

[٢] اگر علم به زياده بر خمس ندارد صدر دام ظلّه العالى

[٣] اگر از روى حقيقت باشد بسيار مشكل است صدر دام ظلّه

[٤] معلوم نيست صدر دام ظلّه العالى

[٥] معلوم نيست صدر دام ظلّه