جامع عباسی - طبع قديم - شيخ بهائى - الصفحة ٤٥٢ - بحث دوم در تحقيق عاقله

[تصوير نسخه خطى‌]

پدرى و شروط عاقله ده است‌:

اوّل‌ آن كه پدر يا خويشان پدرى باشند پس بر مادر و خويشان مادرى خونبها دادن واجب نيست.

دوّم‌ آن كه مرد باشند چه بر زنان واجب نيست.

سيّم‌ آن كه بالغ باشند چه بر طفل واجب نيست.

چهارم‌ آن كه عاقل باشند چه بر ديوانه واجب نيست.

پنجم‌ آن كه در وقت دادن خونبها مالدار باشند چه اگر مفلس باشند در آن وقت بر ايشان واجب نيست و اگر چه در وقت كشتن مالدار باشند.

ششم‌ آن كه كشتن را به گواهان عادل به ثبوت رسانيده باشند پس اگر كشنده اقرار كند يا با ولىّ مقتول صلح نمايد خونبها بر عاقله واجب نيست.

هفتم‌ آن كه به خطا باشد پس اگر عمدا كشته باشد خونبها بر عاقله نيست.

هشتم‌ آن كه كشنده آزاد باشد چه اگر بنده باشد عاقله چيزى نمى‌دهد.

نهم‌ آن كه كشته شده جهود نباشد چه جهود را عاقله نيست.

دهم‌ آن كه كشنده آزاد باشد چه بنده را عاقله نيست و آقاى او مخيّر است در آن كه خونبها دهد يا غلام را بولىّ مقتول سپارد و هر گاه اين شروط متحقّق شود واجبست بر خويشان قاتل كه خونبهاى مقتول را بدهند و اگر چه ايشان در آن حال از قاتل ميراث نمى‌برند و اگر خويشان موجود نباشند عاقله قاتل كسى است كه او را آزاد كرده باشد و اگر او نيز موجود نباشد عاقله او كسى است كه نزد حاكم شرع گفته باشد كه هر جنايتى كه ازو سر زند او ضامن باشد و اگر او نيز موجود نباشد عاقله او امامست و در كشتن عمد و شبيه عمد چيزى از خونبها بر عاقله لازم نيست مگر آن كه كشنده مرده يا گريخته باشد چه در اين صورت بعضى از مجتهدين گفته‌اند كه خونبها را خويشان نزديك او مى‌دهند هر گاه مالى نداشته باشد و هم چنين عاقله را خونبها دادن لازم نيست هر گاه چارواى كسى كسى را بكشد بلكه در اين صورتها از مال قاتل بايد داد و جهودان عاقله ندارند بلكه قاتل خود متعهّد خونبهاى كشته شده است خواه بعمد واقع شده باشد و خواه به خطا و اگر جهودان چيزى نداشته باشند امام عاقله ايشان است زيرا كه او جزيه از ايشان مى‌گيرد پس خونبها را نيز او بحسب راى خود بر عاقله قسمت مى‌كند و بعضى گفته‌اند كه مالدار ايشان نيم مثقال طلا مى‌دهد و فقير ايشان چهار يك مثقال و قول اقرب آنست كه امام آن را بحسب رأى خود بطريق مراتب ميراث بر عاقله ايشان قسمت مى‌كند پس اگر فرزندان از عهده خونبها بيرون نتوانند آمد يا چيزى نداشته باشند و برادران يا فرزندان ايشان بر آن قادر باشند ايشان مى‌دهند و هم چنين اگر ايشان عاجز آيند اعمام قاتل و اولاد ايشان و اگر