درخشان پرتوى از اصول كافى - حسينى همدانى نجفى، محمد - الصفحة ٥٢٤

ربوبى از وجود بشر علم حاصل شود و تغير و حصول در علم كبريائى صورت بگيرد امام عليه السّلام پاسخ فرمود

لا مقدرا و لا مكونا

يعنى معلوم بوده ولى از عالم تقدير و تكوين نگذشته است شبهه سائل بر اين جهت بوده كه وجود علم ربوبى قابل تغيير خواهد بود ولى امام فرمود معلوم بوده ولى نه مقدر بوده و نه موجود بوده است.

پاسخ از اين سؤال ممكن است كه مراد از جمله‌ أَ وَ لا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ‌ اشخاص و افراد خارجى باشد كه در ازمنه و امكنه مخصوص بوجود خواهند آمد كه در كتاب محو و اثبات و از جمله موضوعات علوم تفصيليه و الواح قدريه است كه تغير و حدوث در آن ضرر ندارد بلكه بر اساس تغير و حدوث است.

ولى پاسخ صحيح آنست كه همه گونه تغييرات و حوادث و تجدد از مقوله موجودات زمانى و مكانى است كه محدود و مقيد هستند كه نسبت موجودات زمانى بيكديگر نسبت سبق و لحوق و تجدد و ماضى و مستقبل صورت ميگيرد ولى نسبت ساحت قدس ربوبى كه ازلى است و احاطه ذاتى بر مجموع زمانيات و مكانيات دارد تجدد و تغير در علم ربوبى فرض ندارد زيرا عالم ازل احاطه بر عوالم امكانى و زمانيات دارد فرض حصول علم ربوبى بر تقدير حدوث و وجود بشر و تغير علم خلف فرض است.

زيرا تنزيه علم ربوبى از تغير و تحول از نظر آنست كه ساحت ربوبى ازلى است و ذات كبريائى محيط و مقام او غير از حوادث امكانى است و نسبت به علم ربوبى تغير قبل و يا بعد فرض ندارد.

هم چنان كه مفاد آيه كريمه‌ كُلُّ شَيْ‌ءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ‌ همه موجودات كه در نظام وجود بهره‌اى دارند هالك و فانى و نابود هستند و وجود آنها سنخ وجود پرتوى و ظلى است جز ذات قدس كبريائى كه او ثابت و ازلى است.