درخشان پرتوى از اصول كافى - حسينى همدانى نجفى، محمد - الصفحة ٢٠٨ - (شرح)
زمانى است در صورتى كه سبب تغير و تحول موجودات زمانى نفس موجود متغير است و هويات آنها غير قاره است هم چنان كه مكان سبب تكثر اشياء موجود خارجى است از نظر كثرت و انقسام آنها كه قابل تقسيم خواهند بود در صورتى كه سبب كثرت آنها هويات آنها است كه قابل كثرت و انقسام و تقسيم خواهند بود و ذات اجزاء متناهى در وضع هستند و نظر باينكه ساحت قدس ربوبى موجود بحت بسيط قائم بذات است و اجل از آنست كه وجود او معرض تغير و تغيير قرار بگيرد بلكه وجود بسيط مبدع و خالق زمان و زمانيات و موجودات جهان طبع است و در باره ساحت كبريائى او شايسته نيست سؤال كه چه وقت بوده و خواهد بود.
و هم چنين شايسته نيست از او سؤال شود كه در چه مكانى متحيز و مشخص بوده و خواهد بود زيرا ساحت ربوبى وجود او بسيط و غير متكثر و غير قابل تجزى است و اين اوصاف اختصاص بموجودات عالم طبع دارد كه در حيطه زمان قرار ميگيرند و هم چنين براى تحيز و تمكن هر يك محتاج بزمان مخصوص و مكان خاص خواهد بود.
مفاد سؤال با كلمه متى آنست كه نسبت متغير است كه حوادث بزمان داده شده و لازم آنست كه موجودى وجود آن اختصاص بزمان مخصوص داشته كه قبل بر آن و هم چنين بعد از آن زمان محكوم بفناء مىباشد همچنان كه سؤال بكلمه أين كه سؤال در خصوص مكان است كه در آن مكان متحيز بوده است.
خلاصه زمان عبارت از مقدار حركت و تغير است در صورتى كه علت و سبب تغير و تحول اقتضاء ذاتى موجودات است و هويات آنها متزلزل و ذات آنها غير قادر است هم چنان كه مكان علت و سبب كثرت اشياء است در صورتى كه سبب تكثر اقتضاء ذات موجودات است كه هويات آنها بر حسب طبع قابل تجزيه و تحليل و اجزاء متناهى ميباشد ولى ساحت قدس ربوبى كه خالق و آفريدگار