شرح اصول فقه - محمدى، على - الصفحة ٢١٨ - وجه حجيت عقل
و اما حديثى كه اخباريين بدان تمسك كردند دو جواب دارد:
١.جواب نقضى،
٢.جواب حلى.
جواب نقضى:اگر ائمه عليهم السّلام در برخى موارد فرمودهاند:«ان دين اللّه لا يصاب بالعقول»همان ائمه عليهم السّلام در موارد فراوانى فرمودهاند:«ان للّه على الناس حجتين حجة ظاهرة و حجة باطنة و...و اما الباطنة فالعقول»و يا در حديث ديگر ابن سكيت از امام صادق عليه السّلام نقل مىكند كه راوى پرسيد:ما الحجة؟امام فرمود:«العقل».حال شما از اين احاديث چه جواب مىدهيد؟
جواب حلى:دسته اول از روايات كه مىگويد:دين خدا را با عقل نتوان درك كرد ناظر به اين مرحله است كه عقل نمىتواند استقلالا احكام شرعيه و ملاكات آنها را به دست آورد و حديث شريف در مقابل كسانى است كه با قياس و استحسان ملاكات احكام را به دست مىآوردند و سپس به جاهاى ديگر نيز سرايت مىدادند،پس اين حديث ربطى به ما نحن فيه ندارد كه حكم عقلى قطعى باشد كه از راه قطع به ملزوم و قطع به ملازمه قطع به لازم پيدا مىكنيم و اما دستۀ دوم از روايات كه آنهمه از عقل مداحى نموده و آن را حجت الهيه شمرده است مربوط به مواردى است كه ميدان ادراك عقل باشد كه از راه قطع به ملزوم و به ملازمه حكم صادر مىكند نه در مواردى كه با ظنون و وهميات مىخواهد به نتيجه برسيد و مستقلا حكم يا ملاك حكم را درك كند.
٣.برفرض كه شارع نتواند حجيت قطع را نفى كند،بلكه ملزم باشد كه طبق حكم عقلى او نيز حكم كند معناى اينكه شارع هم طبق حكم عقل حكم مىكند چيست؟آيا منظور اين است كه همان گونه كه عقلا بما هم عقلا حسن يا قبح كارى را ادراك مىكنند شارع هم علم به حسن يا قبح اين كار در نزد عقلا دارد؟يا اينكه منظور اين است كه شارع مقدس علاوه بر ادراك و علم،حكم هم دارد،يعنى افعل و لا تفعل دارد امر و نهى مولوى دارد كه موافقت آن ثواب و مخالفتش عقاب دارد؟كداميك منظور است؟اخبارى مىگويد:به نظر ما معناى حكم شارع عبارت است از اينكه شارع